СУВОНОВ З.Ш., ҚАҲҲАРОВ Ж.А.

РЕСТОРАНларДА ПАРҲЕЗ ОВҚАТЛАНИШНИ ТАШКИЛ ЭТИШ

фанидан

ЎҚУВ ҚЎЛЛАНМА

5610100-Хизматлар соҳаси (ресторан иши) йўналиши бўйича таълим
олаётган бакалавриат талабалари учун

САМАРҚАНД 2021
Сувонов З.Ш. Қаҳҳаров Ж.А “Ресторанда парҳез таомлар билан овқатланишни ташкил этиш” фанидан ўқув қўлланма. Самарқанд, СамИСИ 2020 й.

Тақризчилар:

Р. Нормахматов 	- Самарқанд иқтисодиёт ва сервис институти 							“Сервис” кафедраси профессори, т.ф.д.
М. Мухидинова 	- Самарқанд шаҳар “Мохигул ширин таомлари” 						 хусусий корхонаси раҳбари 

Аннотация
Ўқув қўлланма ресторан фаолиятининг маълум концепцияси бўлган парҳез таомлар билан овқатланишни ташкил этиш ва инсон саломатлигини асрашда овқатланишнинг эътиборга олинадиган муҳим жиҳатлари қамраб олинган. Шунингдек, ўқув қўлланмада ресторанларда тўғри овқатланиш тамоилларига амал қилиш билан боғлиқ амалий билимлар ҳам ёритилган. 
Ушбу ўқув қўлланма Хизматлар соҳаси (ресторан иши) таълим йўналиши бакалавр босқичи талабалари учун мўлжалланган. Қолаверса, барча парҳез овқатланиш билан қизиқувчилар учун ҳам муҳим қўлланма сифатида тавсия этилади.

Ўқув қўлланма Самарқанд иқтисодиёт ва сервис институти Кенгашида муҳокама этилган ва ўқув жараёнига тадбиқ этиш ҳамда нашр учун тавсия этилган. Баённома №__, 2021 йил “___” ____________

КИРИШ

Инсон табиатдаги барча тирик мавжудотлар каби ҳаёт кечириши билан боғлиқ бирламчи эҳтиёжи бу овқатланишдир. Инсон организмидаги органлар ва тизимлар кўп жиҳатдан тўғри овқатланиш билан боғлиқ бўлиб, энг аввало истеъмолимиздаги озиқ-овқатларнинг таркибида инсон танаси учун зарур барча моддаларнинг бўлишидир. 
Инсонларнинг ёши, жинси, турли касб эгаси эканлиги ва турли иқлим шароитларида яшашидан қатъий назар, маълум миқдорда оқсиллар, углеводлар, ёғлар, витаминлар ва минерал моддалар зарур бўлади. Бундай озиқа моддалар инсон организмида меъёрида бўлиши турли касалликлардан ҳимоя қилиб соғлом бўлишимизни таъминлайди. Ундан ташқари кайфиятимизни яхшилайди, меҳнат қилиш қобилиятини оширади, хурсандчилик бахш этади. Албатта инсон организми учун зарур бўлган озиқ-овқат маҳсулотларини меъёрида ва кераклича истеъмол қилиш учун бизга бу тўғридаги билимларни ўзлаштиришимиз зарур бўлади. Бунинг учун биз алломаларимиз ва замонавий медицина тавсия этадиган қоидаларга амал қилишимиз зарур бўлади. Бунинг натижасида сермазмун ҳаёт кечиришимизга сабаб бўлувчи танамиздаги энергияни ҳис қиламиз.
Парҳез овқатланиш орқали инсон организмининг овқат ҳазм қилиш органлари фаолияти яхшиланади, фикрлаш, тафаккур қилишимиз равшанлашади, бардамлик ва келишган қадди-қомат ҳамда ўзига бўлган ишонч ҳиссиёти ортади.
Ўқув қўлланма талабаларга назарий билимлар билан бирга амалиётда қўлланилётган янгиликлар билан танишиш имкониятини яратади. 

1-мавзу. Ресторанда парҳез таомлар билан овқатланишни ташкил этиш фанининг предмети, мақсади ва вазифалари. Буюк алломалар тўғри овқатланиш ва саломатлик ҳақида
Бугунги кунда илм - фан ҳамда техниканинг мисли кўрилмаган даражада ривожланиши ва турмуш фаровонлигини тобора ошиб бориши, асосий хизматларни техника зиммасига юклатилиши аҳоли орасида касаллик келиб чиқиш эҳтимолини тобора кўпайтирмокда. Шунинг учун ҳар бир инсон имкон қадар жисмоний фаол бўлишга ва рационал овқатланишга интилмоғи катта муаммога айланиб бормокда. Холбуки, таом меъёрида истеъмол қилинса инсон шунча кам касалликка учрайди.
Овқатланиш корхоналарида соғлом кишилар ва аҳоли ўртасида кенг тарқалган касалликларда парҳез овқатланишнинг ижобий ва самарали томонлари билиш бўлажак мутахасислар учун аҳамиятлидир.
Овқатланишни тўғри ташкил қилиш касалликларни олдини олишнинг негизларидан биридир. Ҳалқимиз саломатлигини муҳофаза қилиш қатор бошқа тадбирлар билан бирга аҳолининг барча гуруҳларини тўлақонли ва парҳез овқатланишини ташкил этиш ва унинг ёрдамида фарзандларимизнинг соғлом ўсиб ривожланиши, кенг аҳоли оммасининг соғлиги ва меҳнат қобилиятини сақлаб туришни таъминлашга қаратилган.
Шу боис, “Ресторанда парҳез таомлар билан овқатланишни ташкил этиш” фанини ўрганиш муҳим аҳамиятга эга бўлиб, ўта долзарб ҳисобланади.
Инсон иш қобилиятига, ҳаёт сифати ва давомийли истеъмол қилинаётган озиқ - овқат сифати, тури, миқдори, ўз вақтида ва маълум бир меъёрда овқатланиш, инсон организми хусусиятларидан ҳамда меҳнат шароитидан келиб чиқиб парҳез овқатлантиришни  ўргатиш фаннинг мақсади ҳисобланади. 	Ресторанда парҳез таомлар билан овқатланишни ташкил этиш бўйича назарий ва амалий билимларга эга бўлган мутахассисларни тайёрлаш орқали соғлом турмуш тарзини тарғиб этишдан иборат.
Фан  бўйича  талабаларнинг  билим  малака  ва  кўникмаларига  қўйидаги талаблар қўйилади. Озиқ-овқат маҳсулотлари таркибий қисмлари, озуқа моддаларнинг инсон организми учун аҳамияти, инсон организми хусусиятларидан келиб чиқиб турли хасталикларни олдини олиш ва даволашда парҳез овқатлантириш турларни, парҳез столлари, уларнинг турларини мижозлар учун режалаштириш, парҳез овқатлантириш тамойиллари, парҳез овқатланиш рационларини тузиш, парҳез таомларни тайёрлаш технологик усулларини, парҳез овқатланиш назариялари тўғрисидаги  маълумотларни ўрганиш фаннинг вазифаси ҳисобланади.
Парҳез овқатланиш 
Одам боласи тўғилибдики балоғатга етиш даврида турли билим ва тажрибаларни шу жумладан ҳар хил касб ва ҳунарларни ўрганиб боради. Мазкур билим ва куникмалар анча аҳамиятли бўлсада, лекин ўзоқ умр кўриш, соғлиқни йўқотмаслик каби аҳамиятли эмас. Инсон доимо соғлом бўлиш учун ҳамда баъзи касалликлар билан ҳасталанганда тўғри овқатланишни ташкил этиши зарур бўлади. Овқатланишни тўғри ташкил этмас эканмиз асл саломатликка эриша олмаймиз. 
Ҳар бир истеъмол қиладиган озуқамиз онгимизга, организмимизга ва ҳатти-ҳаракатларимизга таъсир қилади. Озиқ-овқатлар куч бериш билан бирга одамнинг кучини ҳам олиб қўяди. Шундай нарсалар борки, бунга одамлар у қадар эътибор беришмайди. Лекин нотўғри овқатланиш натижасида ўзларининг улкан куч-қувватини, потенциаллларини йўқотишлари мумкин. Бу борада бизга тўғри ва парҳез овқатланиш инсон организмини кучли ҳамда соғлом бўлишига ёрдам беради. 
Парҳез – бемор организмида бўлаётган ўзгаришлардан келиб чиққан ҳолда мутаносиб овқатланишдир.
Парҳез овқатланиш - овқатлантиришнинг махсус шакли ҳақидаги фан бўлиб, турли касалликлардаги овқатланиш принципларини ўрганади ва шунга асосланади.
Парҳез овқатланиш - бу соғлом одамнинг рационал овқатланиши, уни физиологик хусусиятларига асосланган ҳолда яьни ёши, жинси, касби ва бошқа омилларга асосан моддалар алмашинувига ижобий таъсир қилишдир. Парҳез овқатланишнинг асосий мақсади инсонларга нормал ва тўлиқ сифатли озиқ маҳсулотлар яратиб беришдан иборат.
Даволовчи овқатланиш - бу бемор инсоннинг рационал овқатланиши бўлиб, медикоментоз ва физиотерапевтик даво муолажалари билан бир ўринда туради. Даволовчи овқатланишнинг рационал овқатланишдан фарқи шу касалликка тегишли ҳолда овқат таркибини ва уни тайёрлаш жараёнларига киритилган ўзгаришлардан иборат.
Даволовчи овқатланиш кўп йиллардан буён ўзини асосини халқ табобатига суянган ҳолда тиклашга муаффақ бўлган. Бизнинг давримизга қадар жуда кўп қўлёзмаларда Булар ҳақида тўлиқ баён этилган.
Парҳез овқатланиш фани асосчиларидан бири Рим врачи Асклепгиад, беморнинг овқатланишини касални даволашда асосий ўрин тутади деган ва фармакотерапияга қаттиқ қарши турган. У ўз шогирдлари билан айрим беморларнинг овқатланиши ва овқат таркибини аниқ кўрсатиб берган. Рим врачи Гален ҳам парҳез овқатланиш ишлари билан шуғулланган. XVII асрдан бошлаб парҳез овқатланишнинг кучли ривожланиши бошланди. Таниқли Англия врачи Сиденхем ўзоқ вақт подагра ва семизлик касалликларида парҳез даволаш билан шуғулланган. Унинг фикрича беморнинг тўлиқ соғайиши учун тўғри ва тўлиқ озиқланиш зарур, бусиз тўлиқ тузалиш мумкин эмас экан. Фақат XVIII-асрга келиб парҳез овқатланиш ўз ўрнини қайтадан кенгроқ эгаллай бошлади.
XIX аср ўрталарига келиб парҳез овқатланиш илмий хулосаларга таяниб бошлади. Бу эса анатомия, физиология, биокимё фанларининг ривожланиши билан боғлиқ эди. Овқат моддалари таркиби, ҳар компонентнинг алоҳида роли ҳақидаги (оқсил, ёғ, углевод, минерал туз, витаминлар, сув), маьлумотларни ўрганиш шунга олиб келдики соғлом ва маълум бир беморнинг овқатланиши физиологик ва биокимёвий нуқтаи назардан қайта кўриб чиқилди. Бу даврдан бошлаб парҳез овқатланиш илмий асосда ривожланиб, дунё илми сифатида ривожлана бошлади. Биринчи шифобахш парҳез овқатланиш клиникаси 1922 йилда ишга тушди. Москвада курортларида диетологик бўлим ва Остраумов номли шифохонада диетик станция иш бошлади. Шундан сўнг бошқа шифохоналарда ҳам бунақанги муассасалар ташкил қилина бошлади ва бу парҳез овқатланишнинг кейинги ривожида муҳим ўрин тутди. 1922 йилга келиб машҳур врач Певзнер ҳар бир касаллик учун алоҳида столларни ишлаб чиқилганига асос солди, бу эса бутун дунёда парҳез столларнинг кенг тарқалишига олиб келди. Парҳез овқатланиш ривожланишида кўпгина олимларнинг хизмати катта бўлди (С.М. Рысс, Л,Л. Чернесс, Д.С. Мошолкович, М.М. Губершн, Н.И. Лепорский, Н.К. Мюллер, О.П. Малчанов, Б.А. Ливров). Айрим олимларнинг фикрича тузилган рацион касал одамнинг ҳимоя функциясини кучайтириб қолмай, балки қарама-қарши ҳам таъсир кўрсатади. Бир парҳездан иккинчи парҳезга ўтиш организмда турли ўзгаришларга олиб келиши мумкин. Тўғри қабул қилинган парҳез нафақат шу аьзо ёки системага, балки бутун организмга шифобахш таъсир кўрсатади.
Витаминларнинг кашф этилиши билан  К.Бунх, Э.Лейден, К.Кимперера хизматлари натижасида рационал овқат таркибидаги минерал тузлар мувозанати юзага келтирила бошланди. Шунинг натижасида парҳез овқатланиш мустақил фан сифатида ривожланиб бошлади. Бу фаннинг ривожида ҳиссаси катта бўлган олимлардан С.П. Боткин, Г.А. Захарин, Н.А. Остраумов айрим шифобахш овқатларни бемор давоси комплексининг таркибига киришини тавсия қилишган.
Парҳез овқатланишда муҳим аҳамиятга эга бўлган ишлардан овқат ҳазм қилиш системаси соҳасида И.П. Павлов амалга оширди. Бу олим физиологик овқат ҳазм қилиш жараёнини ўрганди ва тоза ишқордан секретин ажратиб олишга муваффақ бўлди. И.П.Павлов ва унинг шогирдлари овқат ҳазм қилиш жараёнида ҳар бир ферментнинг овқат ҳазм қилишдаги ролини, иштаҳа, овқатнинг сифат ва миқдор таркибини, ҳазм безлари билан овқат маҳсулотлари муносабатларини илмий нуқтаи назардан ўрганишди. Бу ишлар асосида ички касалликларда юзага келадиган жараён натижада қандай овқатлар қабул қилиш кераклиги ўрганилди.
Парҳез овқатланишнинг вазифалари қуйидагилардан иборат:
-Овқат мувозанатини таъминлаш ва ҳар томонлама ҳар хил парҳезларга ишлов бериш.
-Ҳар бир касаллик талабига мос равишда рационал овқатни мувозанатлаш.
Ўтмишда машҳур бўлган “Диета ҳақида” деб номланган китобда Гиппократ шуни кўрсатиб ўтганки, бемор қабул қилган овқат таркиби унинг ёши, касби, йил мавсуми билан боғлиқ бўлиши керак. Гиппократ кўп овқат ейиш ва касалликнинг бошланишида очлик билан даволашни лозим топмаган. Лекин Гиппократнинг бунақанги фикрлари ҳозирги замонга келиб унитилаёзди. У ўзининг «Диета хақида»ги китобида қуйидаги ғоялар илгари сўради:
а) истеъмол қилинаётган овқат маҳсулотлари ва ичимликларни хусусиятларини билиш керак; 
б)  овқат маҳсулотларини у ёки бу хусусиятларини қандай кучайтириш ва камайтириш керак; 
в)  овқат миқдори билан жисмоний ҳаракат нисбатини таъминлаш. 
Қадимги грек файласуфи Сократ “Инсон яшаш учун овқат ейди, овқатланиш учун яшайди» - деган фикрларни айтиб ўтган. Ўрта Осиёдан чиққан буюк бобокалонларимиздан бири Ибн Сино (980-1037 йиллар) Тиб қонуни китобида «Овқат танага тўрт хил таьсир қилади» деб айтиб ўтган: 
1. Овқатнинг сифатли таьсири
2. Ҳазм қилиш механизмига таъсири
3. Овқат элементлари таъсири
4. Зарарли таьсири ( Зарарли моддалар, спиртли ичимликлар ва бошқ.)
Ибн Сино болалар ва қариялар учун овқатланиш соҳасида биринчи бўлиб, овқатланишга қандай ташкил этиш керак, организмда гўштни, сутни, мевалар, ичимликлар ва бошқа овқат маҳсулотларни тўйимлилик ва биологик қийматини тахлил қилади. 

Ўрта Осиё халқлари тамонидан турли хил озиқ-овқат маҳсулотлари истеъмолининг шаклланиши.
Тарихда бутун Ўрта Осиё халқлари буғдой экиб асосий нон маҳсулоти, шимолий томонларида гуруч экиб кун кўрганлар. Хива қальасида топилган донлар Ўрта Осиё халқларини суғоришдан олдин ҳам экиб кун кўрганини кўрсатади. Дастурхонда анор, анжир, қовун, тарвузлар пайдо бўлди. Мева ва сабзавотлар кўплаб етиштириш, гўшт маҳсулотини истьемолини камайтирди. Исломни Ўрта Осиёга кириб келиши билан яьни иншоатлар, масжид, ҳаммом, бозорлар пайдо бўлди. Шаҳарлар марказида маьмурий бино эмас бозорлар қолди. Зиғир асосий импорт маҳсулоти эди. Цитрус мевалар: лимон ва апельсинлар Х аср тарихчиси Масудий маьлумотига кўра Ҳиндистондан олиб келинган.
Шакар Ўрта Осиё шакар-қамиш ўсадиган мамлакатлардан олиб келинган. Мусулмон бозорларида маҳсулотлар ассортименти кўпая борди, овқатланиш тизимида янги анъаналар пайдо бўлиб борди.
Ўрта Осиё халқларини овқатланиш анъаналарини ўрганиш маданияти табиатини ўрганиш билан боғлиқ масаладир. Ўрта Осиё халқларини маданияти ўзининг классик формасида IX-XI асрда Шарқ уйғониш даври, араб мусулмон экономик реформаси билан боғлангандир. Бу даврда дунё қарши идеология, маьнавият, анъаналар, психология, овқатланиш, турмуш ва бошқа маьнавий қиёфалар ўзгарди.
Ирригацион иншоотларни қурилиш ва савдо марказларини қайта қурилиш араб-мусулман реформасида муҳим жарён бўлиб, бу Ўрта Осиё халқларини анъанавий овқатланиш системасига таьсир қилди. Бу қўйидаги билимларни шакллантирди.
Соғлиқни сақловчи киши ўз овқатини асосий қисми сабзавотлар, мевалар бўлишини, қийин ҳазм бўладиган овқатлардан бўлмаслигига аҳамият бермоғи лозим. Овқат учун кўпроқ улоқ, бўзоқ, қўзичоқларнинг гўштларидан ҳамда офат етмаган соғлом, ифлос нарсалардан тозаланган буғдойдан, мижозга мувофиқ ширин нарсадан ва хушбўй ичимликлардан иборат бўлиши лозим. 
Мевалардан овқат учун кўпроқ мос келадиган анжир, етилиб пишган узум, хурмодир. Агар шу овқатларни истеьмол қилишда чиқиндилар пайдо бўлса, тезлик билан ўша чиқиндини бўшатишга ҳаракат қилиш керак. Овқатни иштаҳа билан емоқ ва иштаҳани камайтирмаслик лозим: лекин маст кишиларнинг ва меьдаси бузилган кишиларнинг иштаҳаларига ўхшаш, иштаҳа ёлғондакам бўлмасин: чунки оч туриш меьдани зардобсимон хиллар билан тузилади.
Қишда иссиқ, ёзда совуқ ёки илиқ овқат лозим. Иссиқлик ва совуқликнинг ҳар иккиси чидаб бўлмас даражага етмаслиги керак. Гавдага энг зарарли нарса меьдада овқат етилмасдан ва ҳазм бўлмасдан туриб яна овқат киритишдир. Меьда бузилишидан, хусусан ёмон овқатлардан бўладиганидан зарарлироқ нарса йўқдир.Чунки у ғализ овқатлардан пайдо бўлган вақтда бўғин оғриғи, буйрак оғриғи, овқатлардан пайдо бўлган вақтда бўғин оғриғи, астма, нафас сиқиш, талоқ ва жигарнинг қаттиқлашиши, балғам ва савдодан келиб чиқадиган касалликларнинг тўғдиради. Агар у енгил овқатлардан пайдо бўлса, ёмон ва ўткир иситмалар, ўткир ва ёмон сифатли шишлар вужудга келади.
Овқатларнинг энг ёмони меьдага оғирлик қилгани, ичимликларнинг энг ёмони муьтадилликдан ошиб, меьдани тўлдирганидир.  

Назорат учун саволлар?
1.Парҳез овқатланиш деганда нимани тушунасиз?
2.Парҳез овқатланиш фани асосчилари нимага қаттиқ қарши турган?
3.ХIХ аср ўрталарига келиб парҳез овқатланишида қандай ўзгаришлар рўй берди?
4.Фанга витаминларнинг кашф қилиниши парҳез овқатланишида қандай ўзгаришларга сабаб бўлди?
5.Парҳез овқатланишида рус олими И.П.Павловнинг амалга оширган ишларини айтиб беринг?
6.Парҳез овқатланишининг вазифаларини айтиб беринг?
7.Ибн Сино ўзининг “Тиб қонунлари” китобида овқатланиш тўғрисида қандай фикрларни келтирган?

2-Мавзу. Парҳез овқатланиш ва унинг инсон организми учун аҳамияти. Ресторанда парҳез овқатланишни ташкил этиш

Овқатланиш тартиби ва овқатланиш гигенаси
Одам ҳаёт фаолиятини сақлаш, меҳнат қилиш, ўсиши, ривожланиши учун ташқи муҳитдан озиқа моддаларни қабул қилади. Инсонни овқат ҳазм қилиш тизими организм учун зарур озиқ-овқат моддаларининг кириши, ҳазм бўлиши, сўрилиши ва сингиши жараёнларининг йиғиндисидир. Зарур миқдордаги оқсиллар, ёғлар, углеводлар, витаминлар, биоген моддалар ва сув керакли нисбатда организмга киритилган тақдирдагини овқатланиш организмнинг нормал ҳаёт фаолиятини таъминлайди.
Организм учун кальций, фосфор, калий, натрий, марганец, кобальт, мис, рух, бром, йод, олтингугурт, темир ва бошқа микро ва макроэлементлар жуда ҳам зарур. Агар бирор минерал моддалар етишмаса, турли хил касалликлар юзага чиқади. Масалан организмда кальций етишмаса, нерв ва мускул қўзғалувчанлиги кучаяди, бу спазмофил касаллигига олиб келади, йод етишаса, қалқонсимон безнинг фаолияти бўзилиб, бўқоқ касаллиги пайдо бўлади, натрий хлорид кўпайиб кетса, ҳарорат кўтарилади.
Сув одам организими барча ҳужайра тўқималарининг таркибий қисмига киради. Жумладан қоннинг 92 фоизи, мия тўқимасининг 84 фоизи, тана мускулларининг 70 фоизи, суякларнинг 22 фоизи, сувдан иборат. Катта ёшдаги одамларнинг танасини 50-60 фоизини сув ташкил қилади. Ёшларда сув миқдори бундан кўпроқ бўлади. Масалан чақалоқ тана массасининг 80 фоизини сув ташкил этади. Организдаги барча кимёвий жараёнлар сув иштирокида бўлади. Агар одам овқат истеъмол қилмай фақат меъёрида сув истеъмол қилса у 40-45 кунгача унинг тана массаси 40 фоиз камайгунча яшаши мумкин. Аксинча овқат меъёрида бўлиб, сув истеъмол қилинмаса, тана массаси 20-22 фоиз камайса, бир ҳафтага етар-етмай одам ҳалок бўлиши мукин. Одамнинг суткалик сув баланси 2,2-2,8 л.

		2.1-расм. Одамнинг овқат ҳазм қилиш органлари
 Овқат ҳазм қилиш органлари ва уларнинг вазифалари.
 Инсоннинг овқат ҳазм қилиш органларида турли хил мураккаб жараёнлар амалга ошади. Асосан физик ва кимёвий жараёнлар натижасида озиқа маҳсулотлар майда заррачаларга парчаланиб ошқозон ва ичак бўшлиғидан қонга ва лимфага сўрилади. Овқатни парчаловчи ферментлар уч гуруҳга бўлинади. 
•	Протеазалар-оқсилларни парчаловчи ферментлар
•	Липазалар-ёғларни парчаловчи ферментлар
•	Карбогидразалар- углеводларни парчаловчи ферментлар
Бу ферментлар тил ости, жағ ости, қулоқ олди, ошқозон ва ичакларнинг шиллиқ қавати остида жойлашган безлардан ҳамда ошқозон ости безидан ишлаб чиқарилади. И.П.Павлов ва унинг шогирдлари овқат ҳазм қилиш органларининг функцияларини ўрганганлар. 1842 йилда Москвалик хирург В.А.Басов биринчи бўлиб ошқозоннинг шира ажратишини ўрганиш учун итларда операция йўли билан ошқозонга фистула ўрнатиш усулини яратган. 
Овқат ҳазм қилиш тизимига оғиз бушлиғи, халқум, қизилунгач, ошқозон, ўн икки бармоқли ичак, ингичка ва йўғон ичаклар ҳамда ошқозон ости бези ва жигар киради.
Овқат ҳазм қилиш органларининг организмдаги жойлашуви 1-расмда келтирилган. 
Оғиз бўшлиғида тишлар, тил ва сулак бези, каналчалари бўлади. Тишлар икки хил бўлади: сут тишлари 20 та, доимий тишлар 32 та. 
Тил оғиз бушлиғида жойлашган, мускулдан ташкил топган, овқатни қориштириш, тамоққа ўтказиш, сўзларни талаффуз қилишги таъминлайди. Тил 3 қисмдан: тил учи, танаси, илдизидан иборат. Тил усти шиллиқ қаватдан сезувчи нервларнинг учи ширин, илдиз қисмида аччиқ, ён тамонидан шўр, нордон таъмни сезувчи рецепторлар бўлади.
Сулак бези оғиз бўшлиғида 3 жуфт: тил ости, жағ ости, қулоқ олди безларининг сулак каналчаларига йўл очилади. Сулакда птеалин ферменти бўлади. 
Томоқ (халқум)-оғизнинг давоми, у шиллиқ ва мускул қаватидан иборат. Катта одамда 15 см узунликда бўлади. У уч қисмдан: бурун, оғиз ва хиқилдоқ қисмларидан иборат.
Қизилунгач ўртача 23-25 см бўлиб шиллиқ ва мускул қаватдан иборат.
Ошқозон-4 қисмдан: кириш, туби, танаси ва чиқиш қисмларидан иборат бўлиб, катта одамларда унинг ҳажми 2,5 л атрофида бўлади. Ошқозоннинг ички шиллиқ пардаси остида 14 млн.га яқин безлар бўлиб. Улар пепсин, липаза, хлорид кислота ажратади.
Пепсин оқсилларни, липаза ёғларни парчалайди, хлорид кислота эса, пепсин ферментини активлигини оширади. Бу безлардан бир суткада 3 л.га яқин ошқозон шираси ажралади. Физик ва кимёвий ўзгаришлар бўлиб, ошқозондан 12 бармоқли ичакка ўтади. Аралаш овқатлар ошқозонда 3-4 соат, ёғли овқатлар 5-6 соат сақланади. Сув, сут, нон, ширинликлар 2-3 соат сақланиб қонга сўрилади. Ферментлар ва хлорид кислота кам ажралганлиги туфайли овқатнинг парчаланиши қийинлашиб, у ошқозонда ўзоқ вақт (6-8 соат) туриб қолади. Натижада одамнинг иштаҳаси пасаяди, кунгли озади, қувватсизланади.
12 бармоқли ичак. Бу ичакнинг бош қисми узунлиги 12 бармоқ энига тенг (25-30 см) бўлади. Ошқозон ости бези суюқлигининг таркибида оқсилни парчалайдиган трепсин, ёғларни парчалайдиган липаза ва углеводларни парчалайдиган амилаза мавжуд. 12 бармоқли ичак жигардан қўйиладиган ўт суюқлиги овқат таркибидаги ёғларни етилиш ҳолатига келтиради ва липаза ферментининг активлигини оширади. Катта одамда суткада 12 бармоқли ичакка 500-800 мл ошқозон ости бези суюқлиги, 700-1200 мл ўт суюқлиги қўйилади. 
Ингичка ичак-узунлиги катта одамда 6-7 м, кенглиги, 2,5-3 см бўлади. Ичакнинг ички қисми шиллиқ қаватдан ва майда безчалардан иборатдир улардан ажраладиган суюқлик таркибида оқсилларни парчаловчи энтерокиназа, ёғларни парчалайдиган липаза ва углеводларни парчалайдиган амилаза ферменти бўлади. Ингичка ичакда овқатнинг ҳазм бўлиши 6-8 соат давом этади.
Йўғон ичак-узунлиги катта одамда 1,5 м бўлади ва ингичка ичак атрофида жойлашиб тўрт қисмдан иборатдир: кўричак ва унинг чувалчангсимон ўсимтаси (аппендикс), сигмасимон ичак, тўғри ичак. Йўғон ичак деворидаги мускул қаватининг ҳаракати ингичка ичакка нисбатан секин бўлади, шу сабабли овқат 18-20 соатгача сақланиб қолади. Йўғон ичакда асосан сув, минерал тузлар сўрилади, оқсилларнинг фақат 3%и, углеводларнинг 2%и сўрилади. 
Жигар-организмнинг энг катта бези бўлиб, массаси 1500 гр. га тенг. Қорин бўшлиғида ўнг қовурғалар ёғи остида жойлашган. Жигар ўт суюқлиги ишлаб чиқаради, бу ўт пуфагида тўпланиб, 12 бармоқли ичакка қўйилиб овқатдаги ёғларни ҳазм қилдиради. Жигар қўйидаги вазифаларни бажаради: дарвоза венасини ҳосил қилган вена қон томири овқатдаги ва қондаги захарли моддаларни захарсизлантиради ва қон депоси ҳисобланади. Бу ерда 10% қон захираси сақланади, ўлган эритроцитлар жигарда тўпланади. 
Парҳез овқатланиш корхоналарининг иш тартиби
Иқтисодиётда фаолият олиб бораётган умумий овқатланиш корхоналарида парҳезли озиқ-овқат тармоғини ташкил этиш, мавжуд корхонанинг қувватини ва иш тартибини аниқлаш, шу билан бирга сервисни бошқариш, тиббий назоратни ташкил этиш масалаларини ҳал қилиш керак бўлади. 
Парҳез корхонасининг кейинги ишларининг сифати уларнинг ишни тўғри ташкил қилинишига боғлиқ. Рациондаги озиқ-овқат тармоғига эҳтиёжни аниқлашнинг асосий кўрсаткичи корхонадаги ишчилар сони, соғлиғи бузилган ва парҳез овқатга муҳтож бўлган ишчилар фоизидир. 
Ҳозирги кунда, аксарият корхоналарда умумий овқатланиш тармоғи белгиланган меъёрдан ҳам паст. Парҳез овқатланиш учун саноат корхоналарининг умумий овқатланиш жойларида 20%, яъни максимал сменада ишлайдиган ҳар 1000 киши учун 50 та жой ажратилиши керак. Таълим муассасаларида эса овқатланиш жойларининг 10 фоизи таъминланади. Шу билан бирга, парҳез учун жойларнинг мавжудлиги меъёрдан анча паст. Таъкидлаш керакки, бир қатор ишлаб чиқариш корхоналарида умумий овқатланиш тармоғи белгиланган меъёрдан анча паст. Бу беморларнинг диспансер гуруҳи соғлиғини яхшилаш имкониятларига салбий таъсир қилади. Ишчилар орасида парҳез овқатланишига муҳтож одамлар сони катта.
Турли соҳаларда парҳез овқатланишнинг долзарблиги масаласини ойдинлаштириш учун қўшимча тадқиқотлар талаб этилади. Ҳисоботларга кўра, индивидуал саноат корхоналарида парҳез овқатланишига муҳтож одамлар сони ишчилар сонининг 15-20 фоизидан кўп эмас.
Ишчиларнинг саломатлик ҳолати тўғрисидаги маълумотни тиббий кўрик материалларини, саноат корхоналарида ўтказиладиган даврий ва бошқа тиббий кўрикларни таҳлил қилиш орқали олиш мумкин.
Тиббий кўриклар давомида барча сурункали касалликлар аниқланади ва ҳисобга олинади, шу жумладан енгил касалликлар билан, ишчи-ходимлар ўзлари одатда шифокорга мурожаат қилмайдилар, барча ноаниқ ташхислар аниқланади, бу индивидуал парҳезга бўлган эҳтиёжни аниқлашда катта аҳамиятга эга.
Ишчиларнинг парҳез овқатланишига бўлган эҳтиёжини, парҳез ошхоналари хизматларининг қамров даражаси ва улардан фойдаланиш частотасини аниқлаш учун, парҳез овқатга бўлган талабнинг шаклланишига ижтимоий-иқтисодий ва ташкилий-техник омиллар таъсирининг даражасини аниқлаш учун зарур бўлади. 
Овқатланиш корхоналаридаги парҳез овқатланишга бўлган талабни энг яхшиси аналитик усул билан амалга оширилади (анкета сўрови). Унда ошхоналар ходимлари, тиббиёт ходимлари жамоатчиликнинг фаол иштирокчиларини жалб қилиш орқали тўғридан-тўғри ошхоналарда, устахоналарда, иш жойларида, шахталарда, корхона ва ташкилотларда олиб боришлари мумкин.
Парҳез таомлар билан таъминлаш икки гуруҳдан иборат:
• касаба уюшмаларининг йўлланмалари орқали парҳез овқатланиш ташкил этилади ва амалдаги нархларга мувофиқ маълум миқдорда тўланади;
• тиббий сабабларга кўра парҳез таомларни тўлиқ рацион ва миқдорда олиш.
Парҳез овқатланишга эҳтиёжи мавжуд истеъмолчилар учун ноодатий тўловлар тизими яратилди: овқатдан олдин истеъмол қиладиганлар 2-4 ҳафта давомида ушбу овқатланиш турига обуна бўлишади. Ушбу тизим овқатланиш корхонасига тайёрланадиган парҳез овқатланиш сонини аниқ режалаштириш, озиқ-овқат маҳсулотларини тарқатиш вақтини қисқартиради. Обунали тизимини жорий қилиш тасодифий ташриф буюрувчилар эҳтиёжини ва ошхоналарда кассир хизматига бўлган эҳтиёжни йўқ қилади. 
Парҳез овқатланиш корхоналарининг турлари
Ишчи-ходимлар ва талабаларнинг маълум бир қисми парҳез овқатга муҳтож. Парҳез овқатланиш беморларнинг диспансер гуруҳи соғлиғини яхшилашда жуда муҳим рол ўйнайди, касалликларнинг сурункали шаклга ўтишининг олдини олади, касалликнинг ривожланиши ва қайталанишини олдини олади, шунингдек меҳнат қолилияти йўқотилишини камайтиради. Олимлар тамонидан олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, саноат ишчиларини тўлиқ овқатланиш билан таъминлашда касаллик туфайли вақтинча меҳнатга қобилиятсизлик билан боғлиқ йўқотишлар 27,3% га камаяди, турли соҳаларда кунлик меҳнат унумдорлиги 6,2- 11% га ошади. Иш жойида парҳез овқатланиш соғлиқни сақлаш томонидан амалга ошириладиган диспансер тадбирларининг муҳим қисмига айланди.
Рационни ташкил этадиган корхоналарнинг асосий турлари парҳезли ошхоналар ва умумий мақсадли ошхоналар учун парҳез овқатланиш хоналари (парҳез заллари) ҳисобланади. Улар тиббий муассасанинг (нонушта, тушлик, кечки овқат) ёки шифокор кўрсатмаларисиз овқатланадиганлар учун парҳезнинг бир қисмига қадар одамларга тўлиқ кунлик овқатланишни таъминлайдилар. Ҳар куни улар парҳез овқатланишни қабул қиладиган беморларнинг контингентига қараб, зарур таомлар менюсида мева ва сабзавот шарбатлари, витаминли ичимликлар, минерал сувлар, сут ва сут маҳсулотлари ва нордон маҳсулотлар бўлиши керак. Ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш корхоналар парҳез овқатланиш бўйича ўқитилган малакали ошпазлар билан таъминланиши керак.
Парҳез овқатланиш жойларининг энг кенг тарқалган ва оқилона тури бу ресторанлар ва ошхоналардир. Улар ишчиларни тўлақонли иссиқ овқат билан таъминлашга, овқатланиш билан боғлиқ йўқотишларни минималлаштиришга ва ишлаб чиқариш фаолияти хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда яхшиланган асосда озиқ-овқат билан таъминлаш имконини беради.
Рестораннинг ушбу асосий турига қўшимча равишда буфет, бар ва кафелар ҳам ташкил этилиши мумкин. Биринчиси, истеъмолчиларга тез тайёрланадиган совуқ таомлар, бутербродлар, сендвичлар ва мураккаб бўлмаган иссиқ овқатларни тайёрлаш учун мўлжалланган. 
Парҳез ошхоналар - бу умумий мақсадли ошхоналар сингари керак бўлган ҳамма нарсага эга бўлган мустақил овқатланиш корхонасидир. Ошхонада овқатланиш хоналари билан бирга (тижорат, омборхона, саноат, маъмурий,  ёрдамчи ва техник хоналар) режалаштирилади. Бу ерда зарур бўлган воситалардан ташқари, уларда тиббиёт ходимлари учун хоналар ва беморлар учун дам олиш хоналари бўлиши керак. 9 м2 майдонли врачлик хонасида стол, стуллар, диван, асбоблар учун тиббий кабинет, тиббий тарозилар бўлиши керак.
Дам олиш хонаси саноат ва кўча шовқинидан ҳимояланган ёруғ хонага жойлаштирилиши керак. Унинг майдони савдо майдончасида ҳар бир ўринга 0,2 м2 миқдорида белгиланади. Хонанинг деворларини ёрқин рангларга бўяш тавсия этилади, сунъий ёруғлик тарқоқ, хира, яширин ёруғлик манбаи билан таъминланиши керак. Мебел оддий ва юмшоқ бўлиши керак, материал билан қопланмаган: унинг 50% енгил суяниб ўтириш учун ва 50% ўтириш учун мўлжалланган. Бундан ташқари, бу ерда бир нечта кичик стол ёки думалоқ катта стол ўрнатилган. Ушбу хонадан асосий ўқув ишлари учун ҳам фойдаланиш мумкин. Соғлиқни сақлаш бўйича таълим ва овқатланиш бўйича адабиётлар кўргазмаларини ташкил қилиш тавсия этилади.
Парҳез овқатланиш корхоналарининг ишлаш тартиби
Меҳнатга лаёқатли аҳоли учун мақбул овқатланиш - кунига тўрт марта овқатланиш. Овқатланиш бўйича кунлик ва калория тақсимоти меҳнат фаолияти режимига қараб (ишнинг ўзгариши, иш кунининг бошланиши, тушлик вақти ва бошқалар) фарқланади.
Парҳез овқатланиш асосан ишдан олдин ва кейин бўлиши керак, мўл-кўл овқатланишдан кейинги биринчи соат, уйқучанликни пайдо бўлади ва иш қобилияти пасаяди. 
Ошхоналарнинг ишлаш тартиби ва иш тартиби ушбу ишлаб чиқариш корхонасининг иш режими билан белгиланади, у ишлаб чиқариш жараёнининг ўзига хос хусусиятларига, сменалар сонига, тушлик танаффусининг давомийлигига боғлиқ. Тайёрлик ишлаб чиқариш циклига эга корхоналарда (металлургия, кимё заводлари, электр станциялари) овқатланиш хоналари икки сменада озиқ-овқат таъминоти билан таъминланиши керак. Тунги сменадаги одамларга ва алоҳида устахоналарда овқатни иш жойларига етказиб бериш керак.
Барча устахоналар иши асосий йиғиш линиясининг ритмига бўйсунадиган корхоналарда (масалан, автомобил  заводларида) конвеер тўхтаган пайтда бутун сменада битта тушлик танаффуси тавсия этилади. Шу билан бирга, барча ишчилар бир вақтнинг ўзида завод овқат столида ўтиришади. Бундай корхоналар учун жамоат тармоғи нормаси мавжуд ва парҳез овқатланиш етарли эмас.
Овқатланиш хонасига ташриф буюрувчилар оқимининг интенсивлигини пасайтириш учун танаффуснинг фабрика бўйича босқичма-босқич жадвали ишлаб чиқилган бўлиб, у ошхонага алоҳида ташриф буюришни таъминлайди. Аниқ ташкилот ошхоналарни бир хилда юкланишини таъминлайди, овқатланиш вақтини қисқартиради ва тушлик пайтида ўриндиқлар айланишини 5-7 мартагача оширади. Тушлик танаффусининг умумий давомийлиги 2 соатдан ошмаслиги керак, акс ҳолда ишлаб чиқариш жараёнининг ритми бузилади ва одатда тайёр овқатнинг белгиланган сақлаш муддати сақланмайди.
Кўпгина саноат корхоналарида тушлик танаффусининг давомийлиги 30-60 дақиқани ташкил қилади. Бу иш кунининг ўртасида тақдим этилиши керак. Ишчилар тушлик қилиш вақти кўп таркибий қисмлардан иборат: ошхонага бориш ва иш жойига қайтиш, парҳез, овқатланиш ва ҳоказо. Овқатланиш барқарор ва одатда 15-16 дақиқа давом этади, шунинг учун ошхоналарда ўриндиқнинг максимал соатлик айланиши 4 тадан ошмайди.
Қолган вақт овқатланиш жойига, хизмат кўрсатиш сифатига боғлиқ ва уни минималлаштириш мумкин. Овқатланиш хонасига бориш ва иш жойига қайтиш вақти овқат хоналарининг радиусига боғлиқ:
• тушлик танаффуси 30 дақиқагача, у 75-100 м дан ошмаслиги керак (ўртача юриш тезлиги дақиқасига 65 метр, ўтиш 2,5-3 дақиқани ташкил этади);
• тушлик танаффусининг давомийлиги 30 дақиқадан кўпроқ бўлса, ошхонадан масофа 300-400 м ни ташкил этади (ўтиш вақти 10-11 дақиқа);
• давомийлиги 1 соат - 400-500 м (13-14 дақиқа).
Шахсий гигиенага сарфланадиган вақт 1 - 2 минут. Устахоналардан ошхонага ёпиқ ўтиш жойлари ташкил этилиши вақтни тежашга ёрдам беради. Овқатланиш хонасида ўтиш жараёни 1 минутгача давом этади.
Овқатланиш билан боғлиқ вақтнинг энг катта сарфлари.
Хизмат кўрсатишнинг илғор усулларини (тўлиқ рацион, овқатланиш учун обуна тизими, дастурхонга таомни тортиш ва бошқалар) киритиш озиқ-овқат маҳсулотларини тақсимлашни сезиларли даражада тезлаштиришга ёрдам беради.
Саноат корхоналарининг парҳез жадваллари нафақат бир сменада ишлайдиганлар учун, балки икки сменада ҳам рационни таъминлаши керак. Саноатда ишчиларнинг 66,7 фоизи 1 сменада, 23,2 фоизи 2 сменада ва 9,2 фоизи 3 сменада ишлайди. Бир қатор саноат корхоналарида парҳез овқатланишига муҳтож бўлганларга 1- сменада берилади. Бу нафақат парҳез овқатланишни ташкил қилишни осонлаштиради, балки беморларнинг даволанишига ҳам ёрдам беради.
Меҳмонларга хизмат кўрсатиш шакллари
Парҳез овқатланиш хизматни оқилона ташкил этиш билан, ташриф буюрувчиларнинг тушлик қилиш вақтлари сезиларли даражада камаяди, савдо майдончасида истеъмолчилар кўпаяди, бу маҳсулот ҳажми ва турларини кўпайтиришга, ошхона ишчилари иш унумдорлигини оширишга ва савдо жойлари сонини кўпайтирмасдан кўпроқ одамларга хизмат қилишга имкон беради. 
Ҳозирги вақтда парҳез корхоналари танлаб олинган маҳсулотлар учун олдиндан тўлов, овқатланишдан кейинги тўлов ҳамда ўз-ўзига хизмат кўрсатиш хизматидан фойдаланадилар. Овқатланиш олдиндан тўлов билан ўз-ўзига хизмат кўрсатиш орқали ташкил этилади. Бунда ташриф буюрувчилар аввал меню билан кейин эса таомларнинг ассортименти билан танишадилар. Танланган маҳсулотлар учун кассада чеклар ёки кўпонларни харид қилинади, шундан сўнг уларни таомларни олиш учун тарқатиш жойга юборилади. Ушбу хизмат кўрсатиш шакли билан кассалар одатда савдо майдончасининг кириш қисмида ўрнатилади, ташриф буюрувчилар икки марта навбатда туришга мажбур бўладилар - касса ва тарқатиш, бу овқатга сарф қилинадиган вақтнинг кўпайишига ва тарқатишнинг ўтказувчанлигини пасайишига олиб келади. Шу муносабат билан аванс тўловлари билан ўз-ўзига хизмат кўрсатиш кенг тарқалган эмас ва фақат маълум бир маҳаллий шароитга боғлиқ бўлган алоҳида ҳолатларда қўлланилади.
Ўз-ўзига хизмат кўрсатиш пайтида, танланган маҳсулотлар учун тўловни амалга оширгандан сўнг, ташриф буюрувчилар тарқатиш пештахтасида идиш-товоқ, пазандалик ва бошқа маҳсулотларни танлайдилар, охирида улар кассирга тўлашади. 
Кейинги тўлов билан ўз-ўзига хизмат кўрсатиш 50-100 ўринли парҳез корхоналарида энг самарали ҳисобланади. Хизмат кўрсатишнинг ушбу принципига биноан, ҳозирги вақтда парҳез ошхоналарининг 80 фоизи овқатларни танлаш билан сотадилар.
Овқатдан кейин ўз-ўзига хизмат кўрсатиш, асосан, 150-200 ўринга мўлжалланган юқори қувватли парҳез ошхоналарда ташкил этилади. Ташриф буюрувчилар савдо пештахтасидан чекни олишади, таомларни танлаб олгандан сўнг, улар ҳисоб-китобни савдо майдончасининг ташқарисида овқатланишдан кейин амалга оширади. Овқатдан кейин тўланадиган ҳақ билан тўғри ташкил этилган ўз-ўзига хизмат кўрсатиш линиясининг ҳажми ва хонадаги ўриндиқлар сони ўртасидаги номутаносибликни бартараф этади. Ўз-ўзига хизмат кўрсатишнинг ушбу тури билан иш вақтининг энг юқори қисмида сиз ўз-ўзига хизмат кўрсатишдан олдиндан тўлов билан 3 баравар ва кейинги тўловларга қараганда тахминан 1,5 баравар кўп маҳсулот чиқаришингиз мумкин.
Хизмат кўрсатиш шаклларини такомиллаштириш овқатланиш хизматларига обуна тизимини жорий қилиш билан чамбарчас боғлиқ. Хизматнинг ушбу шакли, айниқса, олдиндан сотилган обуналар билан бир қаторда, овқатланиш учун зарур бўлган вақтни қисқартирадиган столга хизмат кўрсатишни амалга оширса самарали бўлади. Ушбу хизмат туридан фойдаланиш тушлик танаффусларининг жадвалига қатъий риоя қилишни талаб қилади ва фақат узлуксиз ишлаб чиқариш жараёнига эга бўлган корхоналар (устахоналар) учун мумкин. 
Доимий озиқ-овқат таркибига эга бўлган саноат корхоналарида олдиндан буюртмага эга бўлган ўзига-ўзи хизмат кўрсатиш хизматидан фойдаланиш мумкин. Овқатланиш хонаси эртаси куни ишлаб чиқариши мумкин бўлган таомларнинг номлари ёзилган карталар овқат столларига жойлаштирилади. Меҳмонларнинг буюртмаларига асосан эртаси куни ишлаб чиқариш дастури тузилади. Баъзида тарқатиш учун ошхонадан хурандаларга хизмат кўрсатиш учун механизациялашган линиялар қўлланилади. Тушлик танаффусларининг характерига кўра механизациялашган тарқатиш линиялари икки турга бўлинади: овқатни доимий ва даврий (циклик) тақсимлаш линиялари. Тушликларни доимий равишда тушлик танаффуслари жадвалига эга бўлган саноат корхоналарининг ошхоналарида ўрнатилади. Агар бир вақтнинг ўзида 150-200 дан ортиқ ишчиларга танаффус берилмаса, узлуксиз технологик жараёнга эга бўлган ишлаб чиқариш корхоналарининг ошхоналари учун истеъмолчилар оқимининг нотекислиги ва даврийлиги характерлидир.
Ушбу линияларни ЛПС туридаги анъанавий тарқатиш линиялари билан таққослаганда, овқатланиш хонасига борадиган вақтни 30-40 дақиқадан 15-20 дақиқагача қисқартириш ва тушлик пайтида танаффуснинг бир қисмини дам олиш учун сарфланиши мумкин. Бу эса овқатланиш хоналарининг самарадорлигини оширади. Шундай қилиб, ўз ишлаб чиқариш маҳсулотларини сотиш 50-60% га ошади, хизматларни ташкил қилиш харажатлари 25-30% га камаяди ва ушбу ускунанинг ҳар бир тўпламига йиллик иқтисодий самарадорлиги ошади.
Турли хил парҳезли таомларнинг истеъмолига бўлган эҳтиёж алоҳида комплекслар шаклида меню тузилишини белгилайди. Шу билан бирга, саноат корхоналаридаги овқатланиш корхоналарининг 85 фоизи менюда эркин таомлар ассортименти билан ишлайди ва уларнинг атиги 15 фоизи мураккаб парҳезларни амалга оширади. Тайёрланган таомларнинг улуши баъзи ҳолатларда озиқ-овқат корхоналари томонидан ихтиёрий белгиланади, бошқаларида – озиқ-овқат маҳсулотларини сотиш ёки истеъмолчиларнинг эҳтиёжларини ўрганиш маълумотлари асосида тузилади, бу идиш-товоққа муҳтож бўлган индивидуал парҳезларнинг ҳақиқий эҳтиёжларига мос келмайди. Парҳез овқатланишининг физиологик ва гигиеник талаблари тўғрисида маълумот йўқлиги сабабли, одамлар ўзларининг дидлари ва одатларига қараб, баъзида бир томонлама ва иррационал равишда меню танлайдилар. Сўнгги йилларда шакллантирилган мувозанатли овқатланиш назарияси одамнинг соғлиғи ва максимал иш қобилиятини сақлаш учун зарур бўлган озуқа моддаларининг жинси, бажарилган иши, соғлиғи ҳолати ва ҳоказоларга боғлиқ ҳолда мақбўл нисбатларини аниқлашга имкон беради. Бу муайян парҳезлар учун мўлжалланган ва ҳар куни ўзгариб турадиган мураккаб парҳез овқатланиш хизматларини жорий этишдир.
Саноат корхоналари ишчилари учун парҳез овқатланишни ташкил қилишни такомиллаштиришга ёрдам берадиган энг муҳим тадбирлардан бири бу индивидуал овқатларни эмас, балки маълум бир парҳезга мос келадиган ва ҳафтанинг кунига ўзгарадиган мураккаб парҳезларни танлаш тизимини жорий этишдир. Мураккаб парҳезли таомлар менюсининг бўлиши касалликка қараб овқатланишни таъминлайди. Мураккаб парҳезларнинг киритилиши билан хизмат кўрсатиш тезлашади, тарқатиш ҳажми ошади, озиқ-овқатга сарфланадиган вақт 1,5-2 баравар камаяди.
Хизматларнинг энг истиқболли ва қулай шакли олдиндан сотилган обуналар учун мураккаб овқатланиш тури ҳисобланади. Ушбу хизмат кўрсатиш шакли билан парҳез ошхоналарида диетанинг биологик фойдалилигини ва ҳафтанинг ҳар бир кунигача таомларнинг такрорийлиги ва такрорланмаслиги тамойилига мувофиқ ўн кунлик меню ишлаб чиқилиши керак. Аввало меню овқатланувчиларга мос бўлиши керак. Кунига икки марта овқатланиш учун обуна дафтарлари ошхоналарда, устахоналарда, иш ҳақи учун кассаларда ва касаба уюшма маҳаллий қўмиталарида сотилиши мумкин. Обуналар олдиндан тўланади ёки кредитга берилади. Тушликдан кейин кўпон очилади ва залдаги навбатчи ёки кассирга тарқатилади. Иш ҳақи берилганда ишчилар овқатланиш харажатлари ушлаб қолинади.   
Хизматнинг ушбу шакли кечки овқатни олиш вақтини сезиларли даражада камайтириши мумкин, бу бир қатор ошхоналар амалиётида тасдиқланган. Умумий овқатланиш корхоналарини мавсумий чипталарни сотишдан олдин ишлашга ўтказиш савдо майдончалари ҳажмини, товарлар айланмасини 35-42,5% га, ўз маҳсулотларини ишлаб чиқариш 43-49% га оширади. Хизматнинг ушбу шаклини жорий этиш зарурлигини саноат корхоналарида парҳез овқатга муҳтож ишчиларнинг 25,7 % и ташкил этган.
Обуна китоби касалликка қараб, маълум бир комплекс учун парҳез овқатланишни қабул қилишнинг бутун даври учун берилади. Зал навбатчисига ҳар куни тўлдирилган буюртма берилади, унда ташриф буюрувчи қайси сменада овқатланишини ва неча марта олишини кўрсатади. Буюртма бераётган томон қандай рационни олишига қараб йиртиладиган кўпонга марка қўйилади ва штампланган кўпон овқатланиш учун асос бўлади. Қолган фойдаланилмаган кўпонлар учун озиқ-овқат етказиб берувчиси ушланган миқдорни текшириши мумкин. 
Кўпгина саноат корхоналарида овқатдан кейин тўланадиган мураккаб тушликларни амалга ошириш учун хизмат кўрсатиш шакл кенг тарқалган. Хизматнинг ушбу усули шундан иборатки, ташриф буюрувчи чек сотиб олмасдан, тарқатиш жойларидан бирига бориб, ҳар томонлама тушлик қилади. Ошпаз тушликдан кейин меҳмонга тушлик нархини кўрсатилган рақамланган маркали штамп беради. Ушбу товар озиқ-овқат маҳсулотларини ҳисоблаш учун асосдир. Ошпазнинг тарқатишдаги иши осонлашади, чунки чекларни қабул қилиш ва текширишнинг ҳожати йўқ, бу савдо майдончаларининг ўтказувчанлигини ва корхоналар айланмасини қарийб 10-12 %га оширади. Шу билан бирга, харажатлар даражаси савдо айланмасининг 0,4-0,6 % га камаяди.
Парҳез ошхоналарини ўз-ўзига хизмат кўрсатишга ўтказиш официантларнинг ишини тўлиқ истисно этмаслиги керак. Хизматнинг энг самарали шаклини танлаш ҳар қандай ишлаб чиқариш бирлигининг ўзига хос шартларига, хизмат кўрсатиладиган контингентнинг хусусиятларига боғлиқ. Амалдаги хизмат шакли илмий асосланган ва иқтисодий ва ижтимоий нуқтаи назардан мос бўлиши керак. Амалиёт шуни кўрсатадики, мураккаб парҳездан фойдаланган ҳолда олдиндан буюртма билан ишлайдиган корхоналарда қатъий белгиланган тушлик танаффуслари бўлса, баъзи ҳолларда ошхонага официантларни қўшиш тавсия этилади. Ошхонадаги столларни доимий равишда хизмат кўрсатишга тайёрлаш керак. Овқатланиш учун белгиланган, олдиндан тўланган кўпонлар билан хўрандалар ўз жойларида ўтиради. Хизмат бошланишидан олдин столларга витаминли ичимликлар ва шарбатлар, кефир, сут, қайнатилган мевалар, желе, совуқ ичимликлар тортилади. Сўнгра кофе, какао, чойни чойнақларда бериш мумкин. Овқатларни тарқатиш пайтида официант биринчи таомларни араваларга (15-20 порциядан), кейин иккинчи таомларни алоҳида-алоҳида идишларда қуяди. Шахсий овқатланиш оралиғида овқатланадиганлар буюртмани тўлдирадилар ва официант кейинги куни буюртма кўпонларига муҳр босади. Кейинги гуруҳга хизматни тезлаштириш учун, ташриф буюрувчилар ишлатилган идиш-товоқларни йиғиб, уларни араваларга жойлаштиришлари мумкин. Махсус хизматкорлар столларни тозалаб, кейинги овқатланувчилар учун хизмат қилишлари мумкин.
Санаторийларда официантлар 1,5 соат давомида икки марта ўрин алмашинишни таъминлаб, мижозларга нонушта, тушлик ва кечки овқат учун хизмат қилади. Дастлабки ҳисоб-китобларга кўра, истеъмол қилинган идишларнинг чекланган ассортименти билан официантларнинг овқатланишига сарфланган вақт ўз-ўзига хизмат қилишдан кўпроқ бўлади. Табиийки, официантларни жалб қилиш қўшимча харажатларни талаб қилади. Энди, штат жадвалига кўра, 100 ўринли ошхоналарда 2 та йиғувчи идиш, 40 та ўрин учун 1 та официант овқатланиш билан шуғулланади (у нафақат овқатланиш билан шуғулланади, балки столларни сервировкалайди ва идиш-товоқларни йиғади). Шундай қилиб, иш ҳақи нархи бироз ошади, аравачалар сотиб олиш қиймати ошади. Аммо қимматбаҳо тарқатиш линияларини ўрнатишга ҳожат бўлмайди. Овқатланиш залларининг фойдали майдони ва ундаги ўриндиқлар сони 12-16 га ошади. Бу эса, ўз навбатида, савдо майдончаларининг кўпайишини, озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминланишини ва корхоналар айланмасини оширади.
Аҳолининг овқатланиш эҳтиёжларини қондириш учун бир қатор қўшимча хизматларни ташкил этиш керак. Социологик тадқиқотлар шуни кўрсатадики, парҳез озиқ-овқат корхоналари хизматларидан фойдаланувчи кўплаб ишчи ва хизматчилар ярим тайёр парҳез маҳсулотларини (24 фоиздан 49 фоизгача), тайёр ошпазлик маҳсулотларини (9 фоиздан 38 фоизгача) ва ун маҳсулотларини (респондентларнинг 20 фоиздан 31 фоизигача) сотишни ташкил этиш зарур деб ҳисоблашади. Бундан ташқари, саноат корхоналари ишчиларининг 14 фоиздан 36 фоизигача бўлган қисми ярим тайёр маҳсулотлар ва тайёр маҳсулотларни сотиб олиш учун олдиндан буюртма олиш хизматини ташкил қилиш имкониятидан манфаатдор. Йирик саноат корхоналарида парҳез маҳсулотлар дўконлари, кичик корхоналарда эса озиқ-овқат ва ошхона маҳсулотларини таъминлаш бўлимлари бўлиши керак. Парҳез овқатланиш самарадорлигини ошириш уни ташкил этиш шаклларини такомиллаштириш билан узвий боғлиқдир. Ушбу муаммоларни соҳанинг хусусиятларини, соғлиқни сақлаш қобилиятидан маҳрум бўлган ва парҳез овқатланишга муҳтож ишчилар сонини ҳисобга олган ҳолда ҳал қилиш керак.
Назорат учун саволлар?
1.Инсон организми учун қандай микро ва макроэлементлар жуда зарур?
2.Одам организми учун сувнинг аҳамиятини айтиб беринг?
3.Одам организмининг овқат хазм қилиш органларини ва унинг вазифаларини тушунтириб беринг?
4.Жигарнинг овқат хазм қилишидаги фунциясини тушунтириб беринг?
5.Парҳез овқатланишини ташкил этган ресторанлар қандай масалаларни хал қилиши керак бўлади?

3-мавзу. Ўзбекистонда етиштириладиган ҳамда истеъмол қилинадиган ва таомлар тайёрлашда фойдаланиладиган маҳсулотларнинг таркибий қисмлари
Апельсин (100 г) ≈ 144 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 1,10 г %, улеводлар ≈ 30,40 г %, сув ≈87,5 г %, эркин органик кислоталар ≈ 1,3 гр %, калий ≈ 197 гр %, фосфор ≈ 23 мг %, пектин ≈ 13 мг %, С, Р ва сувда эрувчи витаминлар, макро - микро элементлар. Пўстлоқ қисмида: С, Р, В1 витаминлари (ички юмшок қисмига қараганда 2 - 3 баробар кўп), глюкоза, фруктоза, пектин моддалари, лимон кислотаси, олеин, линолин ва стеарин ёғ кислоталари, перил спирти, фитостерин, эфир мойи ва гликозидлар.
Анор ≈ 83 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 1,67 гр %, ёғ ≈ 1,17 гр %, углевод ≈ 18,7гр %, озуқа толалари ≈ 0,9 гр %, органик кислота ≈ 1,8 гр %, сув ≈ 81 гр %, моно ва дисахарид ≈ 14,5 гр %, PP витамини ≈ 0,4 мг %, A витамини ≈ 5 мкг %, В1 витамини ≈ 0,04 мг %, B2 витамини ≈ 0,01 мг %, B5 витамини ≈ 0,5 мг %, B6 витамини ≈ 0,5 мг %, B9 витамини ≈ 18 мкг %, C витамини ≈ 4 мг %, E витамини ≈ 0,4 мг %, кальций ≈ 10 мг %, магний ≈ 2 мг %, натрий ≈ 2 мг %, калий ≈ 150 мг %, фосфор ≈ 8 мг %, темир ≈ 1 мг %. 
Анжир ≈ 74 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 82 гр %, оқсил ≈ 0,75 гр %, ёғ ≈ 0,30 гр %, углевод ≈ 19,18 гр %, моно ва дисахарид ≈ 11,2 гр %, толалар ≈ 2,5 гр %, органик кислоталар ≈ 0,5 гр %, калий ≈ 190 гр %, натрий ≈ 18 гр %, темир ≈ 3200 гр %, B витамини ≈ 0,05 мг %, С витамини ≈ 2 мг %, В1 витамини ≈ 0,06мг %, В2 витамини ≈ 0,05 мг%, В9 витамини ≈ 10 мкг %, РР витамини ≈ 0,5 мг%.
Бехи (100 г) ≈ 57 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 0,40 г %, ёғ ≈ 0,10 г %, умумий 
углеводлар ≈ 15,30 г %, уларнинг 7,0 г % фруктоза қолган қисмини сахароза ва глюкоза ташкил этади; А, В1, В2, В6, С, Е, РР, витаминлари, макро - микро элементлар: калий ≈ 144 мг %, натрий ≈ 14 мг %, олма ≈ 250 мг % лимон кислотаси ва тартрон кислоталари, пектин моддалари.
Банан ≈ 346 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 3,89 гр %, ёғ ≈ 1,81 гр %, углевод ≈ 88,28 гр %, озуқа толалари ≈ 1,7 гр %, органик кислота ≈ 0,4 гр %, сув ≈ 74 гр,%, моно ва дисахарид ≈ 19 гр %, крахмал ≈ 2 гр %, PP витамини ≈ 0,6 мг %, A, витамини ≈ 20 мкг %, В1 витамини ≈ 0,04 мг %, В2 витамини ≈ 0,05 мг %, B5 витамини ≈ 0,3 мг %, B6 витамини ≈ 0,4 мг %, B9 витамини ≈ 10 мкг %, C витамини ≈ 10 мг %, E витамини ≈ 0,4 мг %, К витамини ≈ 0,5 мкг %, холин ≈ 9,8 мг %, кальций ≈ 8 мг %, магний ≈ 42 мг %, натрий ≈ 31 мг %, калий ≈ 348 мг %, фосфор ≈ 28 мг %, темир ≈ 0,6 мг %, цинк ≈ 0,15 мг %, марганец ≈ 0,27 мг %, селен ≈ 1 мкг %, фтор ≈ 2,2 мкг %. 
Лимон (100 г) ≈ 29 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 87,7 мг %, оқсил ≈ 1,10 мг %, ёғ ≈ 0,30 
мг %, углевод ≈ 9,32 мг %, эркин органик кислоталар ≈ 5,7 мг %, калий ≈ 163 мг %, фосфор ≈ 22 мг %, кальций ≈ 40 мг %, магний ≈ 12 мг %, темир ≈ 0,6 мг %, А витамини ≈ 40 мг %, С витамини ≈ 40 мг %, А провитамини ≈ 0,01 мг %, В1 витамини ≈ 0,04 мг %, В2 витамини ≈ 0,02 мг %, РР витамини ≈ 0,10 мг %.
Мандарин (100 г) ≈ 53 ккал 
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 88,5 мг %, оқсил ≈ 0,81 мг %, ёғ ≈ 0,31 мг %, озуқа толалари ≈ 0,6 мг %, углеводлар ≈ 13,34 мг %, эркин органик кислоталар ≈ 1,0 мг %, калий ≈ 155 мг %, кальций ≈ 35 мг %, фосфор ≈ 17 мг %, магний ≈ 11 мг %, темир ≈ 0,10 мг %, А провитамини ≈ 0,06 мг %, В1 витамини ≈ 0,06 мг %, В2 витамини ≈ 0,03 мг %, РР витамини ≈ 0,02 мг %, С витамини ≈ 38 мг %, Р витамини ≈ 30 мг%, пантотен кислота ≈ 200мг %, инозит ≈ 190 мг %.
Малина (100 г) ≈ 52 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 87,0 мг %, оқсил ≈ 1,20 мг %, углевод ≈ 11,94 мг %, ёғ ≈ 0,65 мг %, озуқа толалари ≈ 5,1 мг %, эркин органик 
кислоталар ≈ 1,9 мг %, калий ≈ 224 мг %, натрий ≈ 19 мг %, кальций ≈ 40 мг %, фосфор ≈ 37 мг %, магний ≈ 22 мг %, темир ≈ 1,6 мг %, А провитамини ≈ 0,20мг %, В1витамини ≈ 0,02 мг %, В2 витамини ≈ 0,05 мг %, РР витамини ≈ 0,60 мг%, С витамини ≈ 25 мг %, кобальт, мис, марганец, Р витамини ≈ 40 мг %, ошловчи моддалар ≈ 0,3 мг %, эркин органик кислоталар - олма ва салицил кислоталар.

Нок (100 г) ≈ 57 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 87,5 мг %, оқсил ≈ 0,36 мг %, углеводлар ≈ 15,23 мг %, ёғ ≈ 0,14 мг %, озуқа толалари ≈ 0,6 мг %, эркин органик кислоталар ≈ 0,3 мг %, калий ≈ 155 мг %, темир ≈ 2,3 мг %, макро-микроэлементлар, А провитамини ва сувда эрувчи витаминлар.
Олма (100 г) ≈ 52 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 0,26 мг %, ёғ ≈ 0,17 мг %, углевод ≈ 13,81 мг %, озуқа толалари ≈ 1,8 мг %, сув ≈ 86,3 мг %, моно ва дисахарид ≈ 9 мг %, кальций ≈ 16 мг %, магний ≈ 9 мг %, натрий ≈ 26 мг %, калий ≈ 278 мг %, фосфор ≈ 11 мг %, хлор ≈ 2 мг %, PP витамини ≈ 0,3 мг %, A витамини ≈ 5 мкг %, В1 витамини ≈ 0,03 мг %, B2 витамини ≈ 0,02 мг %, B5 витамини ≈ 0,07 мг %, В6 витамини ≈ 0,08 мг %, B9 витамини ≈ 2 мкг %, C витамини ≈ 10 мг %, E витамини ≈ 0,2 мг %, H витамини ≈ 0,3 мкг %, К витамини ≈ 2,2 мкг %, темир ≈ 2,2 мг %, цинк ≈ 0,15 мг %, йод ≈ 2 мкг %, марганец ≈ 0,047 мг %, селен ≈ 0,3 мкг %, хром ≈ 4 мкг %, фтор ≈ 8 мкг %, молибден ≈ 6 мкг %, бор ≈ 245 мкг %.
Олча (100 г) ≈ 36 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: углеводлар (асосан глюкоза) ≈ 8,94 - 21,5 мг %, оқсил ≈ 0,77 мг %, ёғ ≈ 0,10 мг %, сув ≈ 85,5 мг %, эркин органик кислоталар ≈ 1,3 мг %, озуқа толалари ≈ 0,5 мг %, калий ≈ 256 мг %, темир ≈ 1,4 мг %, фосфор, кальций, магний, олтингугурт, мис, рух, пигментлар, ошловчи моддалар, сувда эрувчи витаминлар, кумарин, С, В2, В6
витаминлари, кобальт. 
Олхўри (100 г) ≈ 46 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 87,0 мг %, оқсил ≈ 0,70 мг %, углевод ≈ 11,42 мг %, ёғ ≈ 0,28 мг %, озуқа толалари ≈ 0,5 мг %, эркин органик кислоталар ≈ 1,3 мг %, калий ≈ 214 мг %, натрий ≈ 18 мг %, кальций ≈ 28 мг %,магний ≈ 17 мг %, фосфор ≈ 27 мг %, мис ≈ 0,09 мг %, марганец ≈ 1,1 мг %, рух ≈ 1,0 мг %, хром ≈ 0,04 мг %, йод ≈ 0,04 мг %, фтор ≈ 0,02 мг %, А провитамини ≈ 0,01 мг %, В₁ - В₂ витаминлари ≈ 0,04 – 0,06 мг %, РР витамини ≈ 0,60 мг %, С витамини ≈ 10 мг %, В₆ витамини ≈ 0,08 мг %, Е витамини ≈ 0,063 мг %, фруктоза ≈ 25 %, сахароза ≈ 65 %.
Узум (100 г) ≈ 57 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 55 - 87 мг %, углевод ≈ 13, 93 – 100 мг %, оқсил ≈ 0,81 - 0,90 мг %, ёғ ≈ 0,47 мг %, вино, олма ва бир қанча эркин органик кислоталар, озуқа толалари ≈ 0,3 - 0,6 мг %, калий ≈ 250 мг %, магний ≈ 17 мг %, фосфор ≈ 22 мг %, темир ≈ 0,6 мг %, кобальт ≈ 28 мг %, С, В1, В2, РР, Р витаминлари, кальций ≈ 45 мг %, ва А провитамини.
Ўрик (100 г) ≈ 48 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 1,40 мг %, ёғ ≈ 0,39 мг %, углевод ≈ 11,12 мг %, сахароза ≈ 2,8 - 10,4 г %, фруктоза ≈ 3,4 г %, глюкоза ≈ 3,0 г %, В1, В2, РР витаминлари, фосфор ва калий микроэлементлари.
Шафтоли (100 г) ≈ 39 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 86,5 мг %, оқсил ≈ 0,91 мг %, ёғ ≈ 0,25 мг %, углеводлар ≈ 9,54 мг %, озуқа толалари ≈ 0,9 мг %, эркин органик кислоталар ≈ 0,7 мг %, калий ≈ 363 мг %, кальций ≈ 20 мг %, магний ≈ 16 мг %, фосфор ≈ 34 мг %, темир ≈ 4,1 мг %, калий ва натрий янги узилган шафтолида 10:1 нисбатда А провитамини ≈ 0,50 мг %, В1 витамини ≈ 0,04 мг %, В2 витамини ≈ 0,01 мг %, РР витамини ≈ 0,70 мг %, С витамини ≈ 10 мг %, фруктоза ва глюкоза.
САБЗАВОТЛАР
Бақлажон (100 г) ≈ 25 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 0,98 мг %, ёғ ≈ 0,18 мг %, углеводлар ≈ 5,88 мг %, озуқа толалари ≈ 1,3 гр %, сув ≈ 91 гр %, эркин органик кислоталар ≈ 0,2 гр %, темир, мис, кобалть, марганец, калий ва натрий, В гуруҳ витаминлари, А провитамини, пигментлар. 
Бодринг (100 г) ≈ 15 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 95 - 96,5 мг %, оқсил ≈ 0,65 мг %, ёғ ≈ 0,11 мг %, углеводлар ≈ 3,63 мг %, озуқа толалари ≈ 0,7 - 0,5 г %, калий ≈ 141 – 186 мг %, натрий ≈ 8 – 7 мг %, калций ≈ 23 – 17 мг %, магний ≈ 14 – 10 мг %, фосфор ≈ 42 мг %, темир ≈ 0,9 - 0,5 мг %, мис ≈ 0,09 мг %, марганец ≈ 0,16 мг %, кобальт ≈ 15,9 мг %, В1витамини ≈ 0,03 - 0,02 мг %, В2 витамини ≈ 0,04 -0,02 мг %, А провитамини ≈ 0,06 - 0,02 мг %, С витамини ≈ 10 – 7 мг %, РР витамини ≈ 0,20 мг %, пектин ва тартрон кислотаси.
Кабачки (100 г) ≈ 27 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 0,3 г %, углевод ≈ 5,7 г %, озуқа толалари ≈ 0,3 г %, эркин органик кислоталар ≈ 0,1 г %, макро ва микро, ультра микро элементлар, провитаминА ва сувда эрувчи витаминлар сақлайди. 
Картошка (100 г) ≈ 58 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 75,0 мг %, оқсил ≈ 2,57 мг %, ёғлар ≈ 0,10 мг %, углевод ≈ 12,44 мг %, озуқа толалари ≈ 1,0 мг %, эркин органик кислоталар ≈ 0,1 мг %, калий ≈ 568 мг %, фосфор ≈ 58 мг %, магний ≈ 23 мг %, кальций ≈ 10 мг %, темир ≈ 0,9 мг %, РР витамини ≈ 0,90 мг %, В1 витамини ≈ 0,12 мг %, В2 витамини ≈ 0,05 мг %, А провитамини ≈ 0,02 мг %, С витамини ≈ 30 мг %, мис ≈ 0,1 мг %, рух ≈ 0,4 мг %, марганец ≈ 0,03 мг %, кобальт ≈ 4,3 мкг %, метионин ≈ 10 мг %, холин ≈ 28 мг %.
Лавлаги (100 г) ≈ 43 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 86,5 мг %, оқсил ≈ 1,61 мг %, ёғ ≈ 0,17 мг %, углевод ≈ 9,56 мг %, озуқа толалари ≈ 0,1 г %, эркин органик кислоталар ≈ 0,1 мг %, калий ≈ 288 мг %, натрий ≈ 86 мг %, кальций ≈ 37 мг %, магний ва фосфор ≈ 43 мг %, темир ≈ 1,4 мг %, мис ≈ 0,27 мг %, рух ≈ 0,1 мг %, марганец ≈ 0,1 мг %, кобальт ≈ 22,9 мкг %, В1 витамини ≈ 0,02 мг %, В2 витамини ≈ 0,04 мг %, А провитамини ≈ 0,01 мг %, РР витамини ≈ 0,20 мг %, С витамини ≈ 10 мг %, макро - микро ва ультрамикроэлементлар. 
Оқ бош карам (100 г) ≈ 25 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 90,0 мг %, оқсил ≈ 1,28 мг %, ёғ ≈ 0,10 мг %, углевод ≈ 5,80 мг %, озуқа толалари ≈ 0,7 мг %, калий ≈ 185 мг %, темир ≈ 1,0 мг %, кальций ≈ 48 мг %, магний ≈ 16 мг %, макро - микро ва ултра микроэлементлар, С витамини ≈ 50 мг %, В1, В2, РР витаминлари, А провитамини ≈ 0,02 мг %, Е витамини ≈ 6,0 мг %, Р витамини ≈ 90 мг %, К витамини ≈ 3,2 мг %, олтингугурт ≈ 75 мг %.
Помидор (100 г) ≈ 20 – 25 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 93,5 - 94,6 мг %, оқсил ≈ 1,20 мг %, ёғ ≈ 0,20 мг %, углевод ≈ 5,10 мг %, озуқа толалари ≈ 0,4 г %, эркин органик кислоталар ≈ 0,5 - 0,3 г %, калий ≈ 290 - 243 мг %, натрий ≈ 40 - 15 мг %, кальций ≈ 14 - 8 мг %, магний ≈ 20 мг %, фосфор ≈ 26 - 35 мг %, темир ≈ 1,4 -0,5 мг %, А провитамини ≈ 1,20 - 0,50 мг %, В1 витамини ≈ 0,06 - 0,04 мг %, В2 витамини ≈ 0,03 мммг %, РР витамини ≈ 0,53 - 0,50 мг %, мис ≈ 0,2 мг %, марганец ≈ 0,1 мг %, кобальт ≈ 12 мкг %, В6 витамини ≈ 0,06 мкг %, фолат, пантотен ва шавель кислоталари.
Пиёз (100 г) ≈ 40 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 1,10 мг %, ёғ ≈ 0,10 мг %, углевод ≈ 9,34 мг %, эфир мойлари, инулин, аскорбин кислота, В1, В2 ва В6 гуруҳ витаминлари, органик кислоталар, флавоноидлар, фитонцидлар, калий, фосфор,кальций, молибден, магний, кобальт, темир, цинк.
Қўзиқоринлар (100 г) ≈ 209 ккал
	Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 27,6 мг %, ёғлар ≈ 6,8 мг %, углеводлар ≈ 10,0 мг %, озуқа толалари ≈ 19,8 мг %, РР витамини ≈ 4,6 мг %, В2 витамини ≈ 3,23 мг %, пўрин асослари ≈ 50 мг %. 
Редиска (100 г) ≈ 16 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 93,0 мг %, оқсил ≈ 0,68 мг %, ёғ ≈ 0,10 мг %, углеводлар ≈ 3,40 мг %, озуқа толалари ≈ 0,8 г %, эркин органик кислоталар ≈ 0,1 г %, калий ≈ 255 мг %, натрий ≈ 22 мг %, кальций ≈ 39 мг %, фосфор ≈ 44 мг %, магний ≈ 13 мг %, темир ≈ 1,0 мг %, В1витамини ≈ 0,01 мг %, В2 витамини ≈ 0,06 мг %, РР витамини ≈ 0,10 мг %, С витамини ≈ 25 мг %, макро - микро ва ультрамикроэлементлар, пектин моддалари.
Сабзи (100 г) ≈ 41 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 88,5 мг %, оқсил ≈ 0,93 мг %, ёғ ≈ 0,24 мг %, углевод ≈ 9,58 мг %, озуқа толалари ≈ 0,8 мг %, эркин органик кислоталар ≈ 0,1 мг %, калий ≈ 200 мг %, натрий ≈ 21 мг %, кальций ≈ 51 мг %, магний ≈ 38 мг %, темир ≈ 1,2 мг %, мис ≈ 0,23 мг %, цинк ≈ 0,40 мг %, марганец ≈ 0,08 мг %, кобальт ≈ 18,2 мкг %, А провитамини ≈ 9,00 мг %, В1 витамини ≈ 0,07 мг %, В2 витамини ≈ 0,07 мг %, РР витамини ≈ 1,0 мг %, С витамини ≈ 5 мг %, фолат кислотаси ≈ 90 мг %, пантотен кислотаси ≈ 10 мг %, Р витамини ≈ 40 мг %, инозит ≈ 1,8 мг % ва моно-дисахаридлар.
Шолғом (100 гр) ≈ 16 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 90,5 мг %, оқсил ≈ 0,68 мг %, ёғ ≈ 0,10 мг %, углевод ≈ 3,40 мг %, озуқа толалари ≈ 1,4 мг %, эркин органик кислоталар ≈ 0,1 мг %, калий ≈ 238 мг %, натрий ≈ 58 мг %, кальций ≈ 49 мг %, магний ≈ 17 мг %, фосфор ≈ 34 мг %, темир ≈ 0,9 мг %, А провитамини ≈ 0,10мг%, В1 ва В2 витаминлари ≈ 0,05 мг %, РР витамини ≈ 0,80 мг %, С витамини ≈ 20 мг.
Яшил ва қизил гармдори (100 г) ≈ 20 - 31 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 92,0 - 91,0 мг %, оқсил ≈ 0,86 – 0,99 мг %, углевод ≈ 4,64 - 6,3 мг %, озуқа толалари ≈ 1,5 - 1,4 мг %, эркин органик кислоталар ≈ 0,1 мг %, калий ≈ 139 - 163 мг %, натрий ≈ 7 - 19 мг %, кальций ≈ 6 - 8 мг %, магний ≈ 10 - 11 мг %, фосфор ≈ 25 - 16 мг %, темир ≈ 0,8 мг %, А провитамини ≈ 1,0 - 2,00 мг %, В1 витамини ≈ 0,06 - 0,10 мг %, В2 витамини ≈ 0,10 - 0,8 мг %, РР витамини ≈ 0,06 - 1,00 мг %, С витамини ≈ 150 - 250 мг %.
КЎКАТЛАР
Кўк пиёз (100 г) ≈ 32 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 1,83 мг %, ёғ ≈ 0,19 мг %, углевод ≈ 7,34 мг %, озуқа толалари ≈ 1,2 мг %, сув ≈ 93 мг %, PP витамини ≈ 0,3 мг %, A витамини ≈ 333 мкг %, В1витамини ≈ 0,02 мг %, B2 витамини ≈ 0,1 мг %, B5 витамини ≈ 0,06 мг %, B6 витамини ≈ 0,06 мг %, B9 витамини ≈ 14 мкг %, C витамини ≈ 30 мг %, E витамини ≈ 1 мг %, H витамини ≈ 0,9 мкг %, К витамини ≈ 166,9 мкг %, PP витамини ≈ 0,5 мг %, магний ≈ 18 мг %, натрий ≈ 10 мг %, калий ≈ 259 мг %, фосфор ≈ 26 мг %, хлор ≈ 58 мг %, темир ≈ 1 мг %, цинк ≈ 0,45 мг %, марганец ≈ 0,129 мг %, хром ≈ 4 мкг %, молибден ≈ 20 мкг %, кобальт ≈ 7 мкг %, алюминий ≈ 455 мкг %.
Момақаймоқ (100 г) ≈ 45 ккал
Асосий таркибий қисмлари: илдизида - инсулин ≈ 40 мг %, оқсил ≈ 2,70 мг %, ёғ ≈ 0,70 мг %, углевод ≈ 9,20 мг %, органик кислота ва ошловчи моддалар, провитаминА, баргида - С витамини, В гуруҳ витаминлари, А провитамини, органик кислоталар ва ошловчи моддалар, фосфор ≈ 350 мг %, темир ≈ 6 мг %, марганец ≈ 3 мг %, титан ва молибден ≈ 0,6 мг %. 
Петрушка кўкати (100 г) ≈ 36 - 447 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 85,0 мг %, оқсил ≈ 2,97 - 1,5 мг %, ёғ ≈ 0,79 мг %, углеводлар ≈ 8,1 - 11,0 мг %, озуқа толалари ≈ 1,5 - 1,3 мг %, эркин органик кислоталар ≈ 0,1 мг %, калий ≈ 340 - 262 мг %, натрий ≈ 79 мг %, кальций ≈ 245 - 86 мг %, магний ≈ 85 - 41 мг %, фосфор ≈ 95,0 - 82,0 мг %, темир ≈ 1,9 - 1,8 мг %, А провитамини ≈ 1,7 - 0,01 мг %, В1 витамини ≈ 0,05 -0,08 мг %, В2 витамини ≈ 0,05 - 0,10 мг %, РР витамини ≈ 0,70 - 1,00 мг %, С витамини ≈ 150 - 35 мг % ва фитонцидлар.
Салат барги (100 г) ≈ 15 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 95,0 мг %, оқсил ≈ 1,36 мг %, ёғ ≈ 0,15 мг %, углеводлар ≈ 2,87 мг %, озуқа толалари ≈ 0,5 мг %, калий ≈ 220 мг %, натрий ≈ 8 мг %, кальций ≈ 77 мг %, магний ≈ 40 мг %, фосфор ≈ 34 мг %, темир ≈ 0,6 мг %, мис ≈ 0,4 мг%, цинк ≈ 1,4 мг %, кобальт ≈ 22,5 мкг %, А провитамини ≈ 1,7 мг %, В1 - В2 витаминлари ≈ 0,08 мг %, РР витамини ≈ 0,65 мг %, С витамини ≈ 15 мг %, Р витамини ≈ 30 мг %, пантотен кислотаси.
Селдр (100 г) ≈ 42 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 90,0 мг %, оқсил ≈ 1,50 мг %, ёғ ≈ 0,30 мг %, углеводлар ≈ 9,20 мг %, озуқа толалари ≈ 1,0 мг %, эркин органик кислоталар ≈ 0,1 мг %, калий ≈ 393 мг %, натрий ≈ 77 мг %, кальций ≈ 63 мг %, магний ≈ 33 мг %, фосфор ≈ 27 мг %, темир ≈ 0,5 мг %, А провитамини ≈ 0,01 мг %, В1 - В2 витаминлари ≈ 0,03 - 0,04 мг %, РР витамини ≈ 0,30 мг %, С витамин ≈ 8 мг %.
Укроп (100 г) ≈ 31 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 85,5 гр %, оқсил ≈ 1,24 гр %, ёғ ≈ 0,20 гр %, углеводлар ≈ 7,30 гр %, озуқа толалари ≈ 2,8 гр %, РР витамини ≈ 0,6 мг, A витамини ≈ 750 мкг, В1 витамини ≈ 0,03 мг, B2 витамини ≈ 0,1 мг, B5 витамини ≈ 0,3 мг, B6 витамини ≈ 0,2 мг, B9 витамини ≈ 27 мкг, C витамини ≈ 100 мг, E витамини ≈ 1,7 мг, кальций ≈ 223 мг, магний ≈ 70 мг, натрий ≈ 43 мг, калий ≈ 335 мг, фосфор 9≈ 3 мг, темир ≈ 1,6 мг.
Ялпиз (100 г) 
Асосий таркибий қисмлари: барглари - кўп миқдорда эфир мойлари ва ментоли сақлайди. 
ПОЛИЗ ЭКИНЛАРИ
Ошқовоқ ≈ 26 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 1 мг %, ёғ ≈ 0,1 мг %, углевод ≈ 6,50 мг %, озуқа толалари ≈ 2 мг %, органик кислоталар ≈ 0,1 мг %, сув ≈ 91,8 мг %, моно ва дисахарид ≈ 4,2 мг %, крахмал ≈ 0,2 мг %, PP витамини ≈ 0,5 мг %, A витамини ≈ 250 мкг %, В1витамини ≈ 0,05 мг %, B2 витамини ≈ 0,06 мг %, B5 витамини ≈ 0,4 мг %, B6 витамини ≈ 0,1 мг %, B9 витамини ≈ 14 мкг %, C витамини ≈ 8 мг %, E витамини ≈ 0,4 мг %, кальций ≈ 25 мг %, магний ≈ 14 мг %, натрий ≈ 4 мг %, калий ≈ 204 мг %, фосфор ≈ 25 мг %, хлор ≈ 19 мг %, темир ≈ 0,4 мг %, цинк ≈ 0,24 мг %, йод ≈ 1 мкг %, марганец ≈ 0,04 мг %, фтор ≈ 86 мкг %, кобальт ≈ 1 мкг %. 
Қовун (100 г) ≈ 34 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 88,5 г %, оқсил ≈ 0,84 г %, ёғ ≈ 0,19 мг %, углевод ≈ 8,16 мг %, озуқа толалари ≈ 0,6 мг %, эркин органик кислоталар ≈ 0,2 мг %, калий ≈ 118 мг %, темир ≈ 1,0 мг %, магний, фосфор, кальций, мис, кобальт, В1, В2, РР витаминлари ≈ 0,04 мг %, А провитамини, С витамини ≈ 20 мг %, фолат, пантатенат кислоталари, микроэлементлар.
Тарвуз ≈ 30 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 0,61 мг %, ёғ ≈ 0,15 мг %, углевод ≈ 7,55 мг %, озуқа толалари ≈ 0,4 мг %, органик кислота ≈ 0,1 мг %, сув ≈ 92,6 мг %, моно ва дисахарид ≈ 5,8 мг %, PP витамини ≈ 0,2 мг %, A витамини ≈ 17 мкг %, В1 витамини ≈ 0,04 мг %, B2 витамини ≈ 0,06 мг %, B6 витамини ≈ 0,09 мг %, В9 витамини ≈ 8 мкг %, C витамини ≈ 7 мг %, E витамини ≈ 0,1 мг%, кальций ≈ 14 мг %, магний ≈ 12 мг %, натрий ≈ 16 мг %, калий ≈ 110 мг %, фосфор ≈ 7 мг %, темир ≈ 1 мг %.
ГЎШТ МАҲСУЛОТЛАРИ
Бўзоқ гўшти (100 г) ≈ 114 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 78,0 мг %, оқсил ≈ 21,85 мг %, ёғлар ≈ 2,90 мг %, 344 ≈ мг %, натрий ≈ 108 мг %, кальций ≈ 11 мг %, магний ≈ 24 мг %, фосфор ≈ 189 мг %, темир ≈ 1,7 мг %, мис, марганец, кобальт, рух, В1витамини ≈ 0,14 мг %, В2витамини ≈ 0,23 мг %, РР витамини ≈ 3,3 мг %, В6, В12, К витаминлари, пўрин асослари ≈ 38,5 мг %. 
Лахм мол гўшти (100 г) ≈ 211 ккал 
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 29,22 мг %, ёғ ≈ 9,52 мг %, РР витамини ≈ 4,7 мг %, В1 витамини ≈ 0,06 мг %, B2 витамини ≈ 0,2 мг %, B5 витамини ≈ 0,5 мг %, B6 витамини ≈ 0,4 мг %, B9 витамини ≈ 8,4 мкг %, В12 витамини ≈ 2,6 мкг %, Е витамини ≈ 0,6 мг %, Н витамини ≈ 3 мкг %, PP витамини ≈ 7,7876 мг %, холин ≈ 70 мг, кальций ≈ 9 мг %, магний ≈ 22 мг %, натрий ≈ 65 мг %, калий ≈ 325 мг %, фосфор ≈ 188 мг %, хлор ≈ 59 мг %, темир ≈ 2,7 мг %, цинк ≈ 3,24 мг %, йод ≈ 7,2 мкг %, марганец ≈ 0,035 мг %, хром ≈ 8,2 мкг %, фтор ≈ 63 мкг %, молибден ≈ 11,6 мкг %, кобальт ≈ 7 мкг %, никель ≈ 8,6 мкг %.
Қўй гўшти (100 г) ≈ 282 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 16,56 мг %, ёғ ≈ 23,41 мг %, сув ≈ 67,6 мг %, PP витамини ≈ 2,5 мг %, В1 витамини ≈ 0,08 мг %, В2 витамини ≈ 0,1 мг %, B5 витамини ≈ 0,5 мг %, B6 витамини ≈ 0,4 мг %, B9 витамини ≈ 8 мкг %, В12 витамини ≈ 2 мкг %, E витамини ≈ 0,5 мг %, H витамини ≈ 3 мкг %, РP витамини ≈ 5,2058 мг %, кальций ≈ 3 мг %, магний ≈ 18 мг %, натрий ≈ 80 мг %, калий ≈ 270 мг %, фосфор ≈ 178 мг %, хлор ≈ 60 мг %, темир ≈ 2 мг %, цинк ≈ 3 мг %, йод ≈ 7 мкг %, марганец ≈ 0,035 мг %, хром ≈ 10 мкг %, фтор ≈ 63 мкг %, молибден ≈ 12 мкг %, кобальт ≈ 7 мкг %, никель ≈ 10 мкг %.
Мол гўшти (100 г) ≈ 187 - 144 ккал 
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 67,7 - 71,7 мг %, оқсил ≈ 26,65 мг %, ёғ ≈ 
8,46 мг %, калий ≈ 315 - 334 мг %, натрий ≈ 60 – 65 мг %, кальций ≈ 9 - 10 мг %, магний ≈ 21 - 23 мг %, фосфор ≈ 198 - 210 мг %, темир ≈ 2,6 - 2,8 мг %, В1 витамини ≈ 0,06 - 0,07 мг %, В2 витамини ≈ 0,15 - 0,18 мг %, РР витамини ≈ 2,8 -3,0 мг %, эластин ва коллаген ≈ 2,6 мг %, азот экстракт моддалари ≈ 0,35 мг, кобальт, мис, рух, никель, олтингугурт, марганец.
Қуён гўшти (100 г) ≈ 114 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 65,3 мг %, оқсил ≈ 21,79 мг %, ёғлар ≈ 2,32 мг %, калий ≈ 364 мг %, фосфор ≈ 246 мг %, магний ≈ 25 мг %, темир ≈ 4,4 мг %, РР витамини ≈ 4,0 мг %, В1ва В2 витаминлари ≈ 0,10 мг %, кобальт, мис, олтингугурт, кальций, марганец, Д, Е витаминлари, пантотен ва парааминобензой кислоталар.
Товуқ гўшти (100 г) ≈ 260 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 12,43 мг %, ёғлар ≈ 16,14 мг %, углеводлар ≈ 0,7 - 0,6 мг %, калий ≈ 194 - 240 мг %, фосфор ≈ 228 - 298 мг %, магний ≈ 27 - 32 мг %, кальций ≈ 16 – 20 мг %, темир ≈ 3,0 мг %, рух ≈ 7,4 мг %, кобальт ≈ 1,0 мг %, мис, никель, марганец, йод, А провитамини ≈ 0,07 мг %, В1 ва В2 витаминлари ≈ 0,15 - 0,14 мг %, РР витамини ≈ 3,70 - 3,60 мг %, В6 витамини ≈ 0,8 мг %, пантатен ва глутамин кислоталари.
БАЛИҚЛАР
Карась ≈ 100 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 20,51 мг %, ёғ ≈ 1,34 мг %, сув ≈ 78,9 мг %, холестерин ≈ 50 мг %, PP витамини ≈ 2,1 мг %, A витамини ≈ 0,02 мг %, В1 витамини ≈ 0,06 мг %, В2 витамини ≈ 0,17 мг %, C витамини ≈ 1 мг %, E витамини ≈ 0,4 мг %, кальций ≈ 70 мг %, магний ≈ 25 мг %, натрий ≈ 50 мг %, калий ≈ 280 мг %, фосфор ≈ 220 мг %, хлор ≈ 165 мг %, темир ≈ 0,8 мг %, хром ≈ 55 мкг %, фтор ≈ 430 мкг %, молибден ≈ 4 мкг %.
Карп ≈ 127 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 17,83 мг %, ёғ ≈ 5,60 мг %, сув ≈ 77,4 мг %, холестерин ≈ 55 мг %, A витамини ≈ 0,02 мг %, PP витамини ≈ 2,5 мг %, В1витамини ≈ 0,14 мг %, B2 витамини ≈ 0,055 мг %, B5 витамини ≈ 0,2 мг %, B6 витамини ≈ 0,2 мг %, B9 витамини ≈ 9,3 мкг %, В12 витамини ≈ 1,5 мкг %, C витамини ≈ 1,5 мг %, D витамини ≈ 24,7 мкг %, Е витамини ≈ 0,5 мг %, К витамини ≈ 0,1 мкг %, холин ≈ 65 мг %, кальций ≈ 35 мг %, магний ≈ 25 мг %, натрий ≈ 55 мг %, калий ≈ 265 мг %, фосфор ≈ 210 мг %, хлор ≈ 55 мг %, темир ≈ 0,8 мг %, цинк ≈ 2,08 мг %, йод ≈ 50 мкг %, мис ≈ 130 мкг %, марганец ≈ 0,15 мг %, селен ≈ 12,6 мкг %, хром ≈ 55 мкг %, фтор ≈ 25 мкг %, молибден ≈ 4 мкг %, кобальт ≈ 35 мкг %, никель ≈ 7 мкг %.
Лаққа балиқ ≈ 119 ккал 
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 15,23 мг %, ёғ ≈ 5,94 мг %, сув ≈ 76,7 мг %, холестерин ≈ 70 мг %, A витамини ≈ 0,01 мг %, PP витамини ≈ 2 мг %, В1витамини ≈ 0,19 мг %, B2 витамини ≈ 0,12 мг %, B6 витамини ≈ 0,1 мг %, B9 витамини ≈ 17 мкг %, C витамини ≈ 1,2 мг %, E витамини ≈ 1 мг %, кальций ≈ 50 мг %, магний ≈ 20 мг %, натрий ≈ 50 мг %, калий ≈ 240 мг %, фосфор ≈ 210 мг %, хлор ≈ 50 мг %, темир ≈ 1 мг %, цинк ≈ 0,45 мг %, йод ≈ 50 мкг %, мис ≈ 60 мкг %, марганец ≈ 0,06 мг %, хром ≈ 55 мкг %, фтор ≈ 25 мкг %, молибден ≈ 4 мкг %, кобальт ≈ 20 мкг %, никель ≈ 6 мкг %.
Маринка ≈ 88 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 17,5 мг %, ёғ ≈ 2 мг %, сув ≈ 70 мг %, PP витамини ≈ 2,905 мг %, хлор ≈ 165 мг %, цинк ≈ 0,7 мг %, хром ≈ 55 мкг %, фтор ≈ 430 мкг %, молибден ≈ 4 мкг %.
Оқ амур (100 гр) ≈ 134 ккал
Асосий таркибий қисмлари: А, С, Е ва В гуруҳ витаминлари, магний, кальций, калий, фосфор. 
Осетр ≈ 105 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 16,14 мг %, ёғ ≈ 4,04 мг %, сув ≈ 71,4 мг %, холестерин ≈ 80 мг %, PP витамини ≈ 1,7 мг %, В1 витамини ≈ 0,05 мг %, B2 витамини ≈ 0,1 мг %, C витамини ≈ 1,1 мг %, кальций ≈ 50 мг %, магний ≈ 75 мг %, натрий ≈ 100 мг %, калий ≈ 280 мг %, фосфор ≈ 270 мг %, хлор ≈ 165 мг %, темир ≈ 0,7 мг %, хром ≈ 55 мкг %, фтор ≈ 430 мкг %, молибден ≈ 4 мкг %, никель ≈ 6 мкг %. 
Сазан ≈ 127 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 17,83 мг %, ёғ ≈ 5,60 мг %, сув ≈ 78 мг %, холестерин ≈ 50 мг %, PP витамини ≈ 2,8 мг %, A витамини ≈ 0,01 мг %, В витамини ≈ 0,13 мг %, B2 витамини ≈ 0,12 мг %, C витамини ≈ 1,5 мг %, E витамини ≈ 0,5 мг %, кальций ≈ 35 мг %, магний ≈ 25 мг %, натрий ≈ 55 мг %, калий ≈ 280 мг %, фосфор ≈ 220 мг %, хлор ≈ 165 мг %, темир ≈ 0,6 мг %, хром ≈ 55 мкг %, фтор ≈ 430 мкг %, молибден ≈ 4 мкг %, никель ≈ 6 мкг %.
Судак ≈ 88 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 19,26 гр %, ёғ ≈ 0,69 гр %, сув ≈ 79,2 гр %, холестерин ≈ 60 мг %, A витамини ≈ 0,01 мг %, PP витамини ≈ 2 мг %, В1 витамини ≈ 0,08 мг %, B2 витамини ≈ 0,11 мг %, B6 витамини ≈ 0,2 мг %, B9 витамини ≈ 19 мкг %, C витамини ≈ 3 мг %, E витамини ≈ 1,8 мг %, кальций ≈ 35 мг %, магний ≈ 25 мг %, натрий ≈ 35 мг %, калий ≈ 280 мг %, фосфор ≈ 230 мг %, хлор ≈ 50 мг %, темир ≈ 0,5 мг %, цинк ≈ 0,7 мг %, йод ≈ 50 мкг %, мис ≈ 110 мкг %, марганец ≈ 0,05 мг %, хром ≈ 55 мкг %, фтор ≈ 30 мкг %, молибден ≈ 4 мкг %, кобальт ≈ 20 мкг %, никель ≈ 6 мкг %.
Чўртан балиқ ≈ 84 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 23,19 мг %, ёғ ≈ 6,30 мг %, сув ≈ 79,3 мг %, холестерин ≈ 62 мг %, PP витамини ≈ 3,5 мг %, A витамини ≈ 0,01 мг %, В1 витамини ≈ 0,11 мг %, B2 витамини ≈ 0,14 мг %, B6 витамини ≈ 0,2 мг %, B9 витамини ≈ 8,8 мкг %, C витамини ≈ 1,6 мг %, E витамини ≈ 0,7 мг %, кальций ≈ 40 мг %, магний ≈ 35 мг %, натрий ≈ 40 мг %, калий ≈ 260 мг %, фосфор ≈ 200 мг %, хлор ≈ 60 мг %, темир ≈ 0,7 мг %, цинк ≈ 1 мг %, йод ≈ 50 мкг %, мис ≈ 110 мкг %, марганец ≈ 0,05 мг %, хром ≈ 55 мкг %, фтор ≈ 25 мкг %, молибден ≈ 4 мкг %, кобальт ≈ 20 мкг %, никель ≈ 6 мкг %.
ТУХУМЛАР 
Товуқ тухуми - 1 тоифа (100 г) ≈ 143 ккал 
Асосий таркибий қисмлари: оқсил 12,56 ≈ мг %, ёғ ≈ 9,51 мг %, сув ≈ 62,6 мг %, холестерин ≈ 80 мг %, A витамини ≈ 0,07 мг %, PP витамини ≈ 7,7 мг %, В1 витамини ≈ 0,07 мг %, B2 витамини ≈ 0,15 мг %, B5 витамини ≈ 0,8 мг %, B6 витамин ≈ 0,5 мг %, B9 витамини ≈ 4,3 мкг %, В12 витамини ≈ 0,6 мкг %, C витамини ≈ 1,8 мг %, E витамини ≈ 0,5 мг %, H витамини ≈ 10 мкг %, кальций ≈ 16 мг %, магний ≈ 18 мг %, натрий ≈ 70 мг %, калий ≈ 194 мг %, фосфор ≈ 165 мг %, хлор ≈ 77 мг %, темир ≈ 1,6 мг %, цинк ≈ 2,055 мг %, йод ≈ 6 мкг %, марганец ≈ 0,019 мг %, хром ≈ 9 мкг %, фтор ≈ 130 мкг %, кобальт ≈ 12 мкг %.
Товуқ тухуми - оддий (100 г) ≈ 157 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 12,7 мг %, ёғ ≈ 11,5 мг %, углевод ≈ 0,7 мг %, сув ≈ 74,1 мг %, холестерин ≈ 570 мг %, моно ва дисахарид ≈ 0,7 мг %, A витамини ≈ 0,25 мг %, РP витамини ≈ 0,19 мг %, E витамини ≈ 2 мг %, В1 витамини ≈ 0,07 мг %, B2 витамини ≈ 0,44 мг %, B5 витамини ≈ 1,3 мг %, B6 витамини ≈ 0,14 мг %, B9 витамин ≈ 7 мкг %, В12 витамини ≈ 0,52 мкг %, D витамини ≈ 2,2 мкг %, H витамини ≈ 20,2 мкг %, К витамини ≈ 0,3 мкг %, кальций ≈ 55 мг %, магний ≈ 12 мг %, натрий ≈ 134 мг %, калий ≈ 140 мг %, фосфор ≈ 192 мг %, хлор ≈ 156 мг %, темир ≈ 2,5 мг %, цинк ≈ 1,11 мг %, йод ≈ 20 мкг %, марганец ≈ 0,029 мг %, селен ≈ 31,7 мкг %, хром ≈ 4 мкг %, фтор ≈ 55 мкг %, молибден ≈ 6 мкг %, кобальт ≈ 10 мкг %.
Курка тухуми – пишмаган (100 г) ≈ 171 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 13,68 мг %, ёғ ≈ 11,88 мг %, углевод ≈ 1,15 мг %, сув ≈ 72,5 мг %, холестерин ≈ 933 мг %, A витамини ≈ 0,166 мг %, В1 витамини ≈ 0,11 мг %, B2 витамини ≈ 0,47 мг %, B5 витамини ≈ 1,889 мг %, B6 витамини ≈ 0,131 мг %, B9 витамини ≈ 71 мкг %, В12 витамини ≈ 1,69 мкг %, PP витамини ≈ 0,024 мг %, кальций ≈ 99 мг %, магний ≈ 13 мг %, натрий ≈ 151 мг %, калий ≈ 142 мг %, фосфор ≈ 170 мг %, темир ≈ 4,1 мг %, цинк ≈ 1,58 мг %, марганец ≈ 0,038 мг %.
Ўрдак тухуми – пишмаган (100 г) ≈ 185 ккал 
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 12,81 мг %, ёғ ≈ 13,77 мг %, углевод ≈ 1,45 мг %, сув ≈ 70,8 г %, А витамини ≈ 155 мкг %, В1витамини ≈ 0,13 мг %, В2 витамини ≈ 0,79 мг %, В5 витамини ≈ 1,761 мг %, В6 витамини ≈ 0,15 мг %, В9 витамини ≈ 66 мкг %, Е витамини ≈ 1,08 мг %, Д витамини ≈ 1,4 мкг %, К витамини ≈ 0,3 мкг %, калий ≈ 132 мг %, кальций ≈ 64 мг %, магний ≈ 13 мг %, натрий ≈ 141 мг %, фосфор ≈ 226 мг %, темир ≈ 3,65 мг %, марганец ≈ 38 мкг %, цинк ≈ 1,47 мг %, селен ≈ 32 мкг %.

ДУККАКЛИ МАҲСУЛОТЛАР
Ловия (100 г) ≈ 333 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 14 мг %, оқсил ≈ 23,58 мг %, ёғ ≈ 0,83 мг %, углевод ≈ 60,01 мг %, моно ва дисахаридлар ≈ 3,2 мг %, озуқа толалари ≈ 3,9 мг, крахмал ≈ 43,4 мг, пектин ≈ 3,7 мг, калий ≈ 110 мг %, кальций ≈ 150 мг %, магний ≈ 103 мг %, натрий ≈ 40 мг %, фосфор ≈ 480 мг %, темир ≈ 594 мг %, йод ≈ 12,1 мг %, фтор ≈ 44 мг %, В витамини ≈ 0,02 мг %, Е витамини ≈ 3,84 мг %, В1 витамини ≈ 0,5 мг %, В 2 витамини ≈ 0,18 мг %, РР витамини ≈ 2,1 мг %.
Мош (100 г) 
Асосий таркибий қисмлари: углеводлар ≈ 62,6 мг %, ёғ ≈ 1,15 мг %, оқсил ≈ 23,8 мг %, озуқа толалари, В гуруҳ витаминлари, натрий, темир, калий, фосфор, магний. 
Яшил нўхот (100 г) ≈ 81 ккал 
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 80,0 мг %, оқсил ≈ 5,42 мг %, ёғ ≈ 0,40 мг %, углевод ≈ 14,45 мг %, С витамини ≈ 25 мг %, Е витамини ≈ 45 мг %, озуқа толалари ≈ 1,5 мг %, В1 витамини ≈ 0,34 мг %, В2 витамини ≈ 0,19 мг %, РР витамини ≈ 2,0 мг %, А провитамини ≈ 0,40 мг %, фосфор ≈ 122 мг %, калий, магний, кальций, темир, натрий.
ЁРМАЛАР
Буғдой кепаги (100 г) ≈ 296 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 5 мг %, ёғлар ≈ 3,8 мг %, углеводлар ≈ 53,6 мг %, натрий ≈ 88 мг %, кальций ≈ 203 мг %, магний ≈ 438 мг %, фосфор ≈ 974 мг %, темир ≈ 17,3 мг %, марганец ≈ 4,0 мг %, В1 витамини ≈ 0,71 мг %, В2 витамини ≈ 0,25 мг %, РР витамини ≈ 10,0 мг %, мис, никель, кобальт, Р, Е витаминлари, пантотен кислотаси ва инозит.
Гречиха ёрмаси (100 г) ≈ 343 ккал 
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 13,25 мг %, ёғлар ≈ 3,40 мг %, углеводлар ≈ 68,0 - 72,2 г %, метионин ≈ 256 мг %, холин ≈ 60 мг %, лецитин ≈ 460 мг %, фосфолипидлар ≈ 1,11 мг %, макро - микро ва ультра микроэлементлар, сувда эрувчи витаминлар.
Гуруч кепагида (100 гр)
Асосий таркибий қисмлари: В1 витамини ≈ 19 мг %, В2 витамини ≈ 3,60 мг %, РР витамини ≈ 160 мг %, умумий липидлар ≈ 192 мг %, фосфолипидлар ≈ 224 мг %.
Перловка ва ячмен ёрмаси (100 г) ≈ 324 – 354 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 14,0 мг %, оқсил ≈ 10,4 – 12,48 мг %, ёғлар ≈ 1,3 – 2,30 мг %, углеводлар ≈ 73,48 - 71,7 мг %, озуқа толалари ≈ 1,0 -1,4 мг %, калий ≈ 172 мг %, кальций ≈ 38 мг %, магний ≈ 94 мг %, фосфор ≈ 323 мг %, темир ≈ 3,3 - 1,3 мг %, рух, мисс, марганец, кобальт, В1 витамини ≈ 0,12 -0,27 мг %, В2 витамини ≈ 0,06 - 0,08 мг %, РР витамини ≈ 2,0 - 2,74 мг %, фолат ва пантотен кислотаси, макро - микро ва ультрамикроэлементлар. 
Сули ёрмаси (геркулес) (100 г) ≈ 345 - 355 ккал 
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 10,0 - 12,0 г %, оқсил ≈ 11,9 - 13,1 г %, ёғлар ≈ 5,8 - 6,2 г %, углеводлар ≈ 68,3 - 65,4 - 65,7 г %, озуқа толалари ≈ 1,8 -2,1 г %, калий ≈ 292 - 340 мг %, натрий ≈ 23,4 - 35 мг %, кальций ≈ 58 – 64 мг %, фосфор ≈ 328 – 361 мг %, пантотен кислотаси ≈ 2,5 мг %, марганец ≈ 5,7 мг %, темир ≈ 3,9 - 7,8 мг %, кобальт ≈ 1 мкг %, В2 витамини ≈ 0,06 - 0,10 мг %, В1 витамини ≈ 0,22 - 0,45 мг %, РР витамини ≈ 0,70 - 1,00 мг %, Е витамини ≈ 15 мг %, рух ≈ 7,7 мг %.
ҚУРУҚ МЕВАЛАР
Бодом (100 г) ≈ 579 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 21,15 мг %, ёғ ≈ 49,93 мг %, углевод ≈ 21,55 г %, сув ≈ 4 г %, РР витамини ≈ 4 мг %, А витамини ≈ 3 мкг %, В1витамини ≈ 0,25 мг %, В2витамини ≈ 0,65 мг %, В6 витамини ≈ 0,3 мг %, С витамини ≈ 1,5 мг %, Е витамини ≈ 24,6 мг %, РР витамини ≈ 6,2 мг %, калций ≈ 273 мг %, магний ≈ 234 мг %, натрий ≈ 10 мг %, калий ≈ 748 мг %, фосфор ≈ 473 мг %, хлор ≈ 39 мг %, темир ≈ 4,2 мг %, селен ≈ 2,5 мкг %, фтор ≈ 91 мкг %, марганец ≈ 1,92 мг %. 
Ер ёнғоқ (100 г) ≈ 548 - 609 ккал 
Асосий таркибий қисмлари: ёғли модда ≈ 59 г %, оқсил ≈ 26,15 мг %, ер ёнғоқ уруғи ва қуритилган ядросида сув ≈ 10,0 - 0,2 г %, оқсил ≈ 26,3 - 29,2 г %, ёғ ≈ 49,60 мг %, углевод ≈ 15,83 мг %, калий ≈ 658 – 732 мг %, натрий ≈ 23 - 26 мг %, кальций ≈ 76 - 85 мг %, магний ≈ 182 - 202 мг %, фосфор ≈ 350 - 390 мг %, темир ≈ 5 - 6 мг %, В1 (0,74 - 0,84 мг %), В2 (0,11 - 0,13 мг %), РР (13,20 - 14,74 мг %), С (6 мг %) витаминлари.
Хандон писта (100 г) ≈ 562 ккал
Асосий таркибий қисмлари: оқсил ≈ 20,27 мг %, ёғ ≈ 45,39 мг %, углевод ≈ 27,51 мг %, озуқа толалари ≈ 0,3 мг %, сув ≈ 9 мг %, моно ва дисахаридлар ≈ 2 гр %, крахмал ≈ 50 гр %, РР витамини ≈ 10 мг %, В1 витамин (тиамин) ≈ 1 мг %, B2 витамини ≈ 0,2 мг %, B5 витамини ≈ 1 мг %, B6 витамини ≈ 0,5 мг %, B9 витамини ≈ 40 мкг %, E витамин ≈ 6 мг %, H витамини ≈ 10 мкг %, кальций ≈ 250 мг %, магний ≈ 200 мг %, натрий ≈ 25 мг %, калий ≈ 600 мг %, фосфор ≈ 400 мг %, хлор ≈ 30 мг %, темир ≈ 60 мг %, цинк ≈ 2,8 мг %, йод ≈ 10 мкг %, марганец ≈ 3,8 мг %, селен ≈ 19 мкг %.
Майиз (100 г) ≈ 299 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 18,0 - 19,0 г %, оқсил ≈ 3,07 мг %, ёғ ≈ 0,46 мг %, углевод ≈ 79,18 мг %, озуқа толалари ≈ 3,1 г %, эркин органик кислоталар ≈ 1,2 г %, калий ≈ 860 мг %, фосфор ≈ 129 мг %, темир ≈ 3 мг %, кальций ≈ 80 мг %, магний ≈ 42 мг %, мис, никель, кобальт, марганец, сувда эрувчи витаминлар, глюкоза, фруктоза.
Туршак (100 г) ≈ 241 ккал
Асосий таркибий қисмлари: сув ≈ 18,0 - 20,0 г %, оқсил ≈ 3,39 мг %, ёғ ≈ 0,51 мг %, углевод ≈ 62,64 мг %, озуқа толалари ≈ 3,5 г %, эркин органик кислоталар ≈ 2,0 г %, калий ≈ 1781 мг %, кальций ≈ 166 мг %, магний ≈ 109 мг %, фосфор ≈ 152 мг %, темир ≈ 12 мг %, мис ≈ 0,6 мг %, кобальт ≈ 8,4 мкг %, А провитамини ≈ 3,5 мг %, В1 витамини ≈ 0,10 мг %, В2 витамини ≈ 0,20 мг %, РР витамини ≈ 3,0 мг %, С витамини ≈ 4,0 мг %, макро - микро ва ултрамикроэлементлар.
Ҳар бир инсон кундалик йўқотиладиган энергияни тиклаш, ҳаёт давомийлигини таъминлаш ва қайси бир даражада лаззатланиш учун таом истеъмол қилади. Юқорида қайд этилган талаблар озиқ – овқатлар таркибида зарур даражада оқсиллар, ёғлар, углеводлар, витаминлар, микро –макроэлементлар, ўсимлик толалари ва бошқалар мавжуд бўлгандагина қондирилади. Демак, истеъмол қилинадиган маҳсулотларда қайд этилган биологик таркибий қисмларнинг қайси даражадалиги муҳим аҳамиятга эга. Ундан ташқари ҳар бир киши улар тўғрисида маълумотга эга бўлгандагина рационал овқатланишни ташкил этиш имконияти яратилади.

3.1-расм.  Инсон танаси учун сувнинг аҳамияти	
Назорат учун саволлар?
1.Ўзбекистонда етиштириладиган меваларнинг турларини биласиз ва улар қандай хусусиятга эга?
2. Сабзавотлар ва уларнинг хусусиятлари тўғрисида нималар биласиз?
3. Ўзбекистонда етиштириладиган кўкатларнинг хусусиятларини айтиб беринг?
4. Полиз экинлари ва уларнинг хусусиятларини айтиб беринг?
5. Гўшт маҳсулотлари ва унинг асосий таркибий қисмларини тушунтириб беринг?

4-мавзу. Озиқ- овқат маҳсулотларини хавфсизлиги муаммолари
Мамлакатимиз аҳолисини сифатли ва хавфсиз озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлаш муҳим йўналишлардан бири ҳисобланади. Мустақиллик йилларида бу борада салмоқли ишлар амалга оширилган бўлиб, озиқ-овқат маҳсулотларини ички ва ташқи бозорда сотиш ҳамда маҳсулотлар рақобатбардошлигини ошириш, қайта ишлаш жараёнини кенгайтириш, замонавий технологиялар асосида интенсив боғлар барпо этиш, бу соҳада қабул қилинган қарорлар ва дастурларнинг ҳаётга тадбиқ этилиши натижасида ижобий ютуқларга этишилмоқда. Бугунги кунда юртимизда озиқ-овқат маҳсулотларни ишлаб чиқаришга мулжалланган корхоналар сони 10 мингдан ошиб кетди. Бу эса озиқ-овқат маҳсулотларини сақлаш, қайта ишлаш ва инфратузилмани ривожлантириш, ички истеъмол бозорини бойитиш, аҳолини қиш-баҳор ойларида мева ва сабзавотлар билан узлуксиз таъминлаш ҳамда унинг экспорт қилинишига катта аҳамият берилмоқда.
Ўзбекистонда бугунги кунда 80 дан ортиқ давлатларга ишлаб чиқарилган қишлоқ хужалик маҳсулотларини экспорт қилмоқда.
Юқоридагиларни инобатга олган ҳолда Ўзбекисоннинг бу борадаги салоҳияти юқори эканлигини назарда тутиш лозим. Шу билан биргаликда дунё миқёсида юз бераётган глобал ўзгаришлар озиқ-овқат хавфсизлиги соҳасида бир қанча янги талабларни қўймоқда.
Озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш бўйича ўтказилаётган халқаро эксперт тадқиқотлари жаҳонда ва унинг айрим минтақаларида ушбу муаммо билан боғлиқ мураккаб вазият юзага келаётгани жиддий ташвиш ва хавотир уйғотаётганини кўрсатмоқда. Бугунги кунда мазкур муаммо жаҳон ҳамжамияти учун ўта долзарб ва жиддий таҳдидлар қаторига киритилмоқда.
БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти ҳамда Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, ҳозирги вақтда дунёда 840 миллиондан ортиқ киши, яъни деярли ҳар саккиз одамнинг бири тўйиб овқатланмаяпти, сайёрамиз аҳолисининг 30 фоизидан зиёди тўлақонли равишда овқатланмаслик, энг асосий микроэлемент ва витаминлар етишмаслиги муаммосини бошидан кечирмоқда. Ана шундай сабаблар туфайли 160 миллиондан ортиқ бола бўйининг ўсиши, жисмоний ва интеллектуал ривожланишига доир камчиликлардан азият чекмоқда”.
Озиқ-овқат етишмаслиги шундай вазиятки аҳоли меъёрида ўсиши, ривожланиши, ҳамда фаол турмуш тарзи учун зарур бўлган хавфсиз ва тўйимли озиқ-овқат маҳсулотларини етарли миқдорда истеъмол қила олмаслигидир.
Миллиардлаб инсонларда йилига бир маротаба ёки ундан кўп марта озиқ-овқатдан келиб чиқадиган касаллик ҳуружи кўзатилади, уларнинг ўзлари хасталигига озиқ-овқат маҳсулотлари сабабчи эканлигини билмайдилар ҳам5.
Озиқ-овқат хавфсизлиги даражасининг пастлиги аҳоли орасида қониқарсиз озиқланишга олиб келиб, у ўз навбатида одамлар, оилалар ва бутун ҳалқ учун жиддий оқибатларга олиб келади. Шу билан бирга кўпайиб бораётган генетик модификацияланган (ўзгартирилган) организм (ГМО) сақловчи маҳсулотларни олиб келиш ва қўллашни чегаралаш ва болаларга мулжалланган овқатларда ГМО маҳсулотларини тақиқлаш, қалбакилаштирилган озиқ-овқат маҳсулотларини ишлаб чиқариш ва реализация қилиш устидан назоратни кучайтириш зарур ҳисобланади.
Айтишимиз мумкинки инсонлар бундай маҳсулотларнинг истеъмоли натижасида соғлиқ учун хавф солиши мумкинлигини билишса ҳам буни англаб етишда таваккалчиликка йўл қўймоқдалар. Шундай ҳиссиётга берилишмоқдаки бундай маҳсулотлар инсонларга дақиқалик ҳузўр бағишламоқда.
Ҳозирга вақтда трансгенли маҳсулотлар истеъмоли тўғрисида баҳс кетмоқда. Хуш, генитик жиҳатдан ўзгартирилган ўсимликлар оддийларидан қандай фарқ қилади? Масала шундаки бу ўсимликларнинг ДНК сига бошқа ўсимлик гени сингдирилади. Натижада ўсимликнинг табиий ҳолати ўзгартирилади. Биринчи марта бундай генитик ўзгартирилган маҳсулотлар 1983 йилда Кёлн шаҳридаги ўсимликшунослик иститутида яратилган. Изланишлар натижасида соя, картошка, памидор ва бошқа маҳсулотларнинг янги турлари яратилди. XX асрнинг 90-йилларида генитик ўзгартирилган 60 турдаги етиштириладиган ўсимлик турлари, 2003 йилда уларнинг сони 120 тага етди. Бу ўсимликларни етиштириш учун кўпчилик қисмига рухсат этилмаган ҳамда янги селекция ютуғи сифатида патент берилмаган. Шунга қарамасдан 99% трансгенли ўсимлик маҳсулотларини қўйидаги давлатлар етиштирмоқдалар: АҚШ, Аргентина, Хитой ва Канада. АҚШда сотилаётган озиқ-овқат маҳсулотларининг 60% и генитик ўзгартирилган маҳсулотлар ҳисобланади.
Аммо кейинги йилларда вазият бирмунча ўзгарди. Бир қанча малакатлар генитик ўзгартирилган маҳсулотлар билан савдода тулов муддатининг ўзайиб кетаётганини эълон қилишди. Бу давлатларга Буюк Британия, Франция, Австрия, Гриция ва Люксембург мисол бўлади. Кўпчилик Европа давлатларда бундай ўсимлик маҳсулотларини сотиб олишга қизиқиш йўқ. Сабаб шуки олимлар тамонидан генитик ўзгартирилган маҳсулотларнинг истеъмоли аллергик ва онкологик касалликларга сабаб бўлиши таъкидламоқда.
Шуни алоҳида эътироф этиш керекки импорт қиланиётган кўпгина озиқ-овқат маҳсулотлари учун зарур бўладиган хом ашёлар генитик ўзгартирилган маҳсулотлардан тайёрланади. Булар жумласига соя маҳсулотлари, шокалад, вино, қуруқ сут, йогурт, газланган ичимликлар, консерваланган маккажўхори ва памидор, томат соуслари, кофе ва кофе маҳсулотлари, поп-корн, тайёр нонушталар. Генитик ўзгартирилган маҳсулотларнинг истеъмолчилари тез овқатлантиришга ихтисослаштирилган овқатланиш корхоналари мижозлари ҳисобланишадики, у ерда бундай маҳсулотлар арзон нархларда сотилади.
Гринпис (гринпис (инглиз. green peace — “яшил иттифоқ”) — ҳалқаро нодавлат, нотижорат экологик ташкилот бўлиб, 1971 йилда Канадада асос солинган. У ўзига Европа, Америка, Африка, Осиё и Тинч Океанидаги 47 давлат ҳудудидан миллий ва минтақавий 28 ташкилотларни бирлаштиради.) ташкилотининг маълумотларига кўра қўйидаги маҳсулотларда генитик ўзгартирилган организм учрайди: шокалад батончиклари “Кит-кат”, “Милки Вей”, печенилардан “Твикс”, “Нестле” шокаладлари, “Коко-кола”, “Пипсико”, “Хайнц”кетчуплари, “Прингле” чипсисида ва “Марс”, Снекерс”, “Твикс” каби шокалад маҳсулотлари Бундай маҳсулотларнинг истеъмоли хусусан ўсиб келаётган ёш организм учун жиддий зарар келтириши мумкин. Инсоннинг соғ-саломат ҳаёт кечириши, ўзоқ умр кўриши, тўғри овқатланиш қоидаларига амал қилиши билан ўзвий боғлиқ.
Бозор иқтисодиёти шароитида озиқ-овқат саноати корхоналари ўз маҳсулотларини кўп миқдорда сотишнинг моҳирона уддасидан чиқишмоқда. Бунга ишлаб чиқарувчилар ўзларининг маҳсулотлари таркибига иштаҳани очадиган, маҳсулотнинг ҳиди ва ташқи кўринишини яхшилайдиган турли хил озиқ-овқат қўшимчаларини қўшиши натижасида эришмоқда.
Шуларни инобатга олган ҳолда истеъмолчилар озиқ-овқат маҳсулотларини танлашда ҳиссиётга берилмасдан, экологик жиҳатдан зарарсиз ва табиий маҳсулотларни харид қилишга эътибор қаратиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади.
Диёримизда етиштириладиган озиқ-овқат экинларининг турлари, улардан олинадиган ҳосилнинг мазали таъми ва фойдали хусусиятлари, давлатимизнинг географик жойлашуви, унинг тупроқ-иқлим шароитига ва албатта шаклланган деҳқончилик маданияти ва савияси билан боғлиқ. Ўзбекистоннинг такрорланмас иқлим шароити, қуёшли кунлар йил давомида ўзоқ муддат давом этиши, тўрт фаслнинг изчил алмашинуви кенг турдаги юқори сифатли мева ва сабзавотлардан мўл ҳосил олиш имкониятларни яратади. Шунинг учун аҳоли тамонидан озиқ-овқат истеъмолида импорт қилинаётган маҳсулотлар эмас ўзимизда етиштирилаётган маҳсулотлар кенг ўрин эгалласа мақсадга мувофиқ Булар эди.
Озиқ - овқат сифати ва ҳавфсизлиги
Бугунги кунда дунё аҳолиси эҳтиёжларининг ортиб бориши билан саноат корхоналари тамонидан табиатга келтираётган экологик муаммоларни вужудга келтирмоқда.
Табиийки, ушбу жараёнда ҳосил бўлган турли хил зарарли - токсик моддалар атроф – муҳит билан бир қаторда заминда етиштирилаётган, ундан озиқланаётган ва келажакда инсон учун озуқа ҳисобланадиган барча озиқ – овқат маҳсулотларига у ёки бу даражада салбий таъсир кўрсатади.
Ушбу озиқ – овқат маҳсулотлари сифатини бузилиши ва хавфсизлигига таъсир этувчи сабабларни микробиологик, кимёвий, физик ва янги технологиялар билан боғлиқ бўлган гуруҳларга ажратиш мумкин:
I. Микробиологик омиллар. Улар бутун жаҳон миқёсида шу жумладан, ривожланган ва ривожланаётган мамлакатлар учун ҳам бирдек долзарб муаммо бўлиб қолмоқда. Шунинг учун ҳар бир инсон ўзи истеъмол қиладиган озиқ – овқатлар билан боғлиқ бўлган таҳлика омиллари тўғрисида маълумотга эга бўлиши керак. Чунки микробиологик омиллар чақирадиган токсикоинфекциялар, салмонеллалар, капилобактериялар, ичак таёқчасининг касаллик чақирувчи шакллари ҳамда қорамолда учровчи энцефалопатия ва бошқа қатор касалликлар, аксарият ҳолларда озиқ – овқат маҳсулотлари орқали одамга юқади.
 Овқатдан захарланиш. Бу микроорганизмларнинг шартли касаллик чақирувчи турларини кўп миқдорда уруғ ёйган ёки микробли ва микробсиз табиатга эга организм учун заҳарли моддалар тушган овқатни истеъмол қилиш оқибатида келиб чиқадиган ўткир (камдан - кам ҳолларда сурункали) хасталик. Овқат заҳарланишларига, одатда, икки ва ундан ортиқ шахс бир хил таом истеъмол қилганидан сўнг касаллик пайдо бўлганлиги лаборатория текширувларида тасдиқланган касалланишлар киради ва уларга қуйидаги белгилар хос ҳисобланади:
 Овқат истеъмоли билан касаллик ўртасида боғлиқлик мавжудлиги – ҳар доим “айбдор” маҳсулот аниқланади;
 Бир хил овқатни истеъмол қилганларнинг деярли барчасини бир вақтда касал бўлиши (“айбдор” маҳсулот);
 Касалликнинг оммавий хусусиятга эгалиги;
 Касалликнинг ҳудудий чекланганлиги;
 “Айбдор” маҳсулот фойдаланишдан четлаштирилгандан сўнг касалланишларнинг ўз - ўзидан тўхташи;
 “Айбдор” маҳсулотни истеъмол қилмаган атрофдаги одамлар орасида
касалланиш йўқлиги.
 Микроблар ва токсик биологик омиллар тушган овқатдан захарланишлар. Ушбу ҳолатлар аҳоли орасида нисбатан кўпроқ учраб уларнинг кечиши, белгилари ва оқибати касалликни чақирган озиқ – овқат таркибидаги микробиологик омиллар ва токсин ҳамда захарлар билан узвий боғлиқ.
II. Физик омиллар. Физик таҳлика омилларига озиқ – овқат маҳсулотларига тушган ёт жисмлар тушинилади. Бундай ҳолат технология гигиена қоидалари жавоб бермаган ҳамда тозаликка риоя қилинмаган озиқ – овқат маҳсулотлари тайёрловчи корхоналарда содир бўлади. Улар орасида металл парчалари ва радиоактив моддалар хавфли ҳисобланади.
III. Кимёвий омиллар. Бутун дунёда қишлоқ хўжалигида кимёвий моддаларни кенг қўлланилиши ва оқибатда, озиқ – овқатлар сифати ва хавфсизлигига улар таъсирини йилдан – йилга ошиб бораётганлиги ташвишли бир хол ҳисобланади. Чунки кимёвий моддалар тупроқ, сув, ҳаво орқали биз истеъмол қиладиган озиқ – овқат маҳсулотлари таркибига ўтади ва пировард оқибатда, организмга тушади. Табиийки, уларнинг инсон танасига меъёр даражасидан ортиқ тушиши қатор нохуш ҳолатларга олиб келиши мумкин.
IV. Янги технологиялар. Трансген ёки модификацияси ўзгартирилган маҳсулотлар пайдо бўлиши, генлар инженериясида “баллистика” усулини пайдо бўлиши билан боғлиқ. Масалан, картошка генига, чаён генини киритилганда зараркунандалар картошкага қарамай қўяди, помидор ва клубнай генега совуққа чидамли камбала балиғини гени киритилганда, улар совуққа чидамли бўлиб қолади. Аҳоли ўртасида кенг исътемолдаги гуруч генига, онасутига масъул ген киритилганда унинг озуқавий қиймати ошиши кузатилган. Америка Қўшма Штатлари трансген маҳсулотларни 23 % ҳолатларда тоза маҳсулотларга қўшиб дунё бўйича сотмоқда. Аммо генетик модификацияланган маҳсулотлар одам наслига таъсир қилмайдими ва улар экологик ҳолатни ўзгаришларига олиб келмайдими деган саволлар олимлар ўртасида қизғин бахсларга сабаб бўлмоқда.
Озиқ – овқат маҳсулотларининг сифати ва хавфсизлиги муҳим аҳамиятга эга эканлигини тасдиқлайди. Кундалик ҳаётда биз бозордан ёки дўконлардан харид қилаётган озиқ – овқат маҳсулотларининг ташқи кўриниши, шакли ва баъзи айрим хусусиятларига қараб сифатли ёки сифатсиз маҳсулот деб баҳолаймиз. Лекин амалда умумдавлат ва тиббий нуқтаи назардан озиқ - овқат маҳсулотларини истеъмол хоссаларини белгилаб берадиган ҳамда унинг инсон ҳаёти ва соғлиғи учун хавфсизлигини таъминлайдиган мезонлар мажмуи унинг сифати, санитария, ветеринария, фитосанитария меъёрлари ва қоидаларига мослиги эса унинг хавфсизлиги деб аталади. “Озиқ –овқатни хавфсизлиги” тушунчаси бир мунча мураккаб бўлиб, у шартли равишда қуйидагиларга бўлинади:
	Озиқ - овқатда инсон саломатлигига салбий таъсир кўрсатувчи токсик ва ҳавфли моддалар мавжудлиги билан боғлиқ хавфсизлик;
	Озиқ - овқат маҳсулотларида инсон саломатлигига салбий таъсир кўрсатувчи моддаларни кам ёки ортиқча истеъмол қилиш оқибатида пайдо бўлган хавфсизлик;
	Ассимиляция (моддаларни организмда парчаланиши) ва модда алмашинуви билан боғлиқ хавфсизлик.
Шу ўринда озиқ - овқатларнинг сифати ва хавфсизлиги муаммолари инсониятни азалдан қизиқтириб келганлиги ва ўзоқ тарихга эга эканлигини таъкидлаб ўтмоқчимиз.
Ҳозирги вақтда БМТ қошида озиқ – овқат маҳсулотлари сифати ва хавфсизлиги билан шуғилланувчи махсус экспертлар гуруҳи мавжуд. Ундан ташқари барча давлатларда ушбу масалалар бўйича тегишли қонунлар қабул қилинган ва у билан шуғилланувчи хукумат ташкилотлари фаолият кўрсатади.
Республикамизда ҳам мустақиллигимизнинг илк давридан бошлаб халқимиз саломатлигини сақлаш ва мустаҳкамлаш борасида қатор ислоҳатлар амалга оширилиб келинмоқда. Шу жумладан, “Озиқ - овқат маҳсулотининг сифати ва хавфсизлигини назорат қилиш ва текшириш” борасида 1997 йилда Олий Мажлис томонидан шу номли қонун қабул қилинган. Ушбу қонунда озиқ - овқат маҳсулотини ишлаб чиқариш, тайёрлаш, ҳарид қилиш, қайта ишлаш, етказиб бериш, сақлаш, сотиш билан шуғулланувчи юридик ва жисмоний шахслар белгиланган меъёрлар ва қоидаларга риоя этишлари назоратини таъминлаш белгилаб қўйилган. Жамоат бирлашмалари қонун ҳужжатларига мувофиқ озиқ - овқат маҳсулотининг сифати ва хавфсизлигини таъминлашга доир меъёрлар ва қоидалар бажарилиши устидан жамоатчилик назоратини амалга оширишлари мумкинлиги қонунда ўз аксини топган. Озиқ – овқат маҳсулотлари ишлаб чиқарувчи юридик ва жисмоний шахслар уларни қадоқланган, ўралган (барча муомала босқичларида сифати ва озиқлик қиммати сақланиб қолишини таъминлайдиган) ва қонун ҳужжатларига мувофиқ тамғаланган ҳолда чиқаришлари шарт. Қадоқланган ва ўралган озиқ – овқатлар ва уларга қўшиладиган биологик фаол қўшимчалар ёрлиқларга эга бўлиши ҳамда уларда қуйидагилар кўрсатилиши керак:
•	 озиқ - овқатнинг номи;
•	 озиқ - овқатнинг кимга мўлжалланганлиги (болаларга мўлжалланган махсус маҳсулотлар ва парҳез таомлар);
•	 тайёрловчининг номи;
•	 товар белгиси (белгига эга ташкилотлар учун);
•	 озиқ - овқатнинг асосий таркиби ва, шу жумладан унга киритилган
•	қўшимчалар номи;
•	озиқлик қиммати;
•	сақлаш шарт - шароитлари;
•	тайёрланган санаси ва яроқлилик муддати;
•	тайёрлаш усули (масаллиқлар ҳамда махсус болаларбоп ва парҳез озиқ-овқат маҳсулотлар учун);
•	оғирлиги;
•	фойдаланиш усули (биологик фаол ва озиқ - овқат қўшимчалари, махсус
•	болаларбоп ҳамда парҳез озиқ - овқат маҳсулотлари учун);
•	мувофиқлик белгиси (маҳсулотини мувофиқлик белгиси билан тамғалаш
•	ҳуқуқини берадиган лицензияси бор корхоналар учун);
•	меъёрий ёки техник хужжатларнинг тартиб рақами.
Республикамиз ҳар бир фуқаросининг ундан хабардор бўлиши нафақат озиқ – овқатлардан захарланиш ёки улар орқали юқадиган турли касалликлардан сақланиш имкониятини беради балки меъёрий овқатланиш учун дастур бўлиб ҳам хизмат қилади.
Озиқ - овқат маҳсулотлари сифати тўғрисидаги давлат қонунчилиги
Озиқ – овқат маҳсулотлари сифати давлат санитария назорат муассасалари билан келишиши керак. Сифатни сертификатлаштириш Ўзбекистон Республикаси бошқариш ҳужжатлари ”Ўзбекистон Республикаси миллий тизим сертификацияси” асосида давлат стандарти қўмитаси томонидан амалга оширилади.
Асосий ҳолатлар: озиқ - овқат маҳсулотларига стандартлар ва техник шароитларни мувофиқлаш, “Озиқ - овқат ва хом - ашё маҳсулотлари сифатини санитария меъёрлари ва тиббий биологик талаблар” СанҚ ва М 0066 – 96 га мувофиқ амалга оширилиши керак.
Тиббий биологик талаблар ўз ичига қуйидаги кўрсаткичларни олади:
I. Умумий ҳолатлар;
II. Озиқ - овқат маҳсулотлари органолептик хусусиятлари яъни ташқи кўриниши, ранги, консистенцияси, ҳиди ва мазаси;
III. Озуқавий қийматлигиги. Озиқ - овқат хом - ашёси ва озуқа маҳсулотлари алоҳида кўринишлари ҳамда гуруҳларининг озуқавий қийматлигигини кўпинча уларнинг ҳар бирида озуқавий модда ва энергетик қийматлигиги борлиги билан аниқланади.
IV. Хавфсизлик мезонлари. Озиқ – овқат хом – ашёси ва маҳсулотлари хавфсизлиги кўрсаткичлари асосида уларда саломатлик учун потенциал хавф келиб чиқиши жиҳатидан кимёвий ва биологик моддалар яъни пестицидлар сақловчи, микробиологик кўрсаткичлар, озиқ – овқат стабиллиги кўрсаткичлари (ачитқи ва микроскопик замбуруғлар устидан назорат) қўшилиши мумкин бўлган даражада чеклаш талаблари қўйилган.
V. Болаларнинг овқатланиши учун озиқ – овқатлар. Бу бўлимда 1 – 3 ёшгача бўлган болалар учун махсуслаштирилган озиқ – овқат маҳсулотларига ва 1 ёшгача бемор болаларни даволаш учун ишлаб чиқарилган махсус озиқ – овқат маҳсулотларига бўлган тиббий биологик талаблар кўрсатилган.
Озиқ – овқат сифати ва хавфсизлиги хақидаги асосий тушунчалар бир қатор қонун ва меъёрий хужжатларда ўз аксини топган. Бундай қонунлар мажмуасига ФАО тавсия қилган “Кодекс алементариус”, бизнинг мамлакатимизда қабул қилинган “Техник жиҳатдан тартибга солиш“, “Овқат сифати ва хавфсизлиги”, “Ветернария” тўғрисидаги, “Мувофиқликни баҳолаш”, “Сертификация” ҳақидаги ва бошқа қонунлар киради. ФАО тақдим этган халқаро меъёрий хужжатларда, озиқ - овқат хавфсизлиги деганда, уни истеъмол қилганда инсон саломатлигига хавф солувчи овқатдан заҳарланишлар ва инфекцияларни ҳамда овқат таркибида наслга таъсир қилувчи канцероген, мутаген ва тератоген таъсири бўлмаслиги тушунилади. Европа стандартларига тегишли яна бир манбада озиқ – овқат хавфсизлиги деганда, уни тайёрлашда ва истеъмол қилишда саломатликка таъсир қилмаслигини кафолатлаш тушунилади. Дархақиқат озиқ – овқат сифати хавфсизлиги деганда, ўткир ва сурункали овқатдан захарланиш ҳолатига олиб келувчи уни ифлослантирувчи ёт (бегона) моддалар ҳамда натурал токсинлар, заҳарли моддаларни бўлмаслиги ёки меъёрида бўлиши тушунилади.
Мамлакатимизда овқат сифати ва хавфсизлиги ҳақидаги мавжуд қонун 1997 йил 30 августда қабул қилинган. 
Озиқ-овқат етишмовчилиги ёки озиқ-овқат хавфсизлиги даражаси пастлиги аҳоли орасида қониқарсиз озиқланишга олиб келиб, у ўз навбатида одамлар, оилалар ва бутун халқ учун жиддий оқибатларга олиб келади. Озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминланганлик даражаси аҳоли жон бошига озиқ-овқат маҳсулотларининг умумқабул қилинган меъёрларнинг худи шундай ўлчовда уларнинг истеъмол қилинган миқдори билан таққослаш орқали аниқланади. Жаҳон статистикасида озиқ-овқат маҳсулотларининг аҳоли жон бошига ҳисоби ФАО тавсия этган меъёрлар қабул қилинган. ФАО меъёрлари бўйича бу маҳсулотларнинг бир суткалик истеъмоли 3000 ккал ни ташкил қилади.
 Фаол турмуш тарзи олиб борувчи катта ёшдаги киши энергиясининг маълум вақт оралиғидаги сарфи ФАО ва Халқаро соғлиқни сақлаш ташкилоти экспертлари қуйидагича аниқлайдилар:
Эс = К*М*Во
бу ерда:
Эс —организмнинг умумий энергетик сарфи, ккал;
К — тана 1 кг массасининг энергия сарфи, ккал;
М — тана массаси, кг;
Во — сутканинг вақт оралиғи.
Ривожланишнинг секинлашиши билан кечадиган ўсишнинг орқада қолиши ўзоқ муддат етарли овқатланмаслик ва ёки соғлиқнинг заифлиги йиғилиб бориши ўзаро таъсиридан далолат беради. Шунингдек, ўсишдан орқада қолиш фақат тўйиб овқатланмасликнинг кўрсаткичи эмас, балки инсон асосий эҳтиёжларининг қондирилмаганлиги ва натижада, абсолют қашшоқликнинг белгиси ҳам ҳисобланади.
Тўлиқ бўлмаган овқатланишнинг беш тури фарқланади:
1) “тўйиб овқатланмаслик” - инсон етарли овқат миқдорини қабул қилмайди; 
2) “баланслашмаган овқатланиш” (етарли миқдорда бўлмаган ва ёки таркибида кам протеинлар) овқатланиш сифати организм эҳтиёжига мос бўлмаган ҳолат. Баланслашмаган овқатланишнинг асоратларини ўлчаш мумкин, масалан, болаларда бўй ва вазн ўсишининг орқада қолиши, катта ёшдагиларда тана оғирлигининг паст индекси;
3) овқатланишда микроэлементларнинг етишмаслиги, «яширин очлик»-инсон озиқ-овқат билан бирга етарли миқдорда бир ёки бир неча зарур микроэлементлар, масалан витамин ва ёки минералларни олмаслик ҳолати;
4) “иккиламчи тўйиб овқатланмаслик”-инсон соғлиғининг маълум бир ҳолати ёки бошқа бирон-бир сабабларга кўра овқатни қабул қила олмаслик ёки ҳазм қила олмаслик ҳолати;
5) “тўйиб овқатланиш”-инсон ўзоқ вақт давомида овқат билан бирга ҳаддан ташқари кўп калория миқдорини қабул қилгандаги ҳолати.
“Овқатланиш самарасини” антропометрик ўлчовлар ва биохимик таҳлиллар асосида аниқлаш мумкин. 
Инсониятнинг деҳқончилик ва чорвачилик ташкилий, техник-технологик янгиликларнинг жорий этилиши билан боғлиқ бўлган улкан ютуқларга эришганлигига қарамасдан ХХI асрда жаҳон аҳолисининг озиқ-овқат таъминоти қониқарсизлигича қоляпти. Бу ҳолат ХХI асрнинг муаммоларини ҳам белгилаб бермоқда. 2000-чи йилларда жаҳон озиқ-овқат муаммосининг кескинлашувига сайёрамиз аҳолиси сонининг ўсиб бораётганлиги билан (БМТ маълумотларига кўра 2050 йилда бу кўрсаткич 9,6 млрд. кишини ташкил қилади) табиий муҳитнинг имкониятлари ўртасидаги номутаносибликлар сабаб бўлган.
Шу боисдан озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш муаммосида қуйидаги бир нечта муҳим жиҳатни ажратиб кўрсатиш зарур.
Биринчи жиҳат шу билан боғлиқки, мамлакат, ҳудудлар, уй хўжаликлари, оддий фуқароларни озиқ-овқатлар билан таъминлаш муаммоси қадим вақтлардан бери инсоният олдида турган, кўпгина ижтимоий, сиёсий ва иқтисодий инқирозлар биринчи галда озиқ-овқат етишмаслиги муаммоси негизида юз берган. Ушбу муаммога ҳар хил замонларда ва турли қитъаларда алоҳида эътибор қаратилган бўлиб, озиқ-овқат хавфсизлиги борасида муайян даражага эришиш ҳамиша умуман жамиятнинг ва ҳар бир индивиднинг асосий вазифаси бўлиб ҳисобланган. Бунда етарли миқдордаги озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлаш учун давлат бу соҳасида ишлаб чиқаришни рағбатлантирган ҳолда муҳим роль ўйнаши лозим.
Озиқ-овқат маҳсулотларини ишлаб чиқариш, тақсимлаш ва сотиш мамлакат аҳолиси очлик ва тўйиб овқат емасликдан азият чекяптими ёки озиқ-овқат маҳсулотлари билан етарли даражада ёхуд ортиқча миқдорда таъминланган таъминланмаганлигидан қатьий назар ҳар бир мамлакатнинг фаолият соҳасига киритилган бўлиши керак. Инсониятни тўлақонли ва экологик нуқтаи назардан хавфсиз озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлаш-ҳозирги замоннинг энг долзарб муаммоларидан биридир; сайёрамиз, давлатимиз ва минтақамизнинг хотиржамлиги эса инсон турмуш даражаси ва умуман цивилизациянинг муҳим сифат кўрсаткичи ҳисобланади.
Ижтимоий ҳаммабоплик озиқ-овқат хавфсизлиги, хомашё ва озиқ-овқатларнинг сифатини назорат қилиш, маҳсулотларнинг сифатини сертификациялаш ва бошқариш тизимларини яратиш, аҳоли саломатлигини яхшилаш бошқа масалаларни ўз ичига олади.
Уй хўжаликлари, оилалар даражасида озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш учун озиқ-овқат ишлаб чиқаришнинг ўзи кифоя қилмайди. Озиқ-овқат хавфсизлигининг яна бир ҳаётий муҳим белгиси - бу доимий равишда калорияли озиқ-овқат маҳсулотларидан кафолатланган тарзда фойдаланиш имконияти ва бу маҳсулотларни тегишли маблағлар эвазига харид қилиш имконияти билан боғлиқ. Уй хўжаликлари даражасида озиқ-овқат билан таъминланганлигини озиқ-овқат маҳсулотларидан фойдаланишда камбағалликнинг озиқ-овқат истеъмоли чегараси баҳоланади, аҳолининг ундан юқорида ва қуйида тақсимланишини белгилашда фойдаланилади. Бунда алоҳида эътибор камбағалликнинг озиқ-овқат чегарасидан қуйида бўлган уй хўжаликларининг демографик хусусиятларига қаратилади (яъни, етарли миқдорда озиқ-овқат маҳсулотларини харид қила олмайдиганлар). Турли гуруҳларга мансуб шахслар томонидан истеъмол қилинадиган одатдаги рационни асосий озиқ-овқат маҳсулотлари, шу жумладан, оқсил ва ёғларга бойлиги нуқтаи назаридан кўриб чиқиш мақсадга мувофиқдир.
Овқатланиш аҳоли соғлиғини белгилайдиган муҳим омиллардан бири ҳисобланади. Соғлом овқатланиш-бу инсоннинг соғлиғи мустаҳкамланишига ва касалликлар камайишига кўмаклашадиган, унинг ўсишини, нормал камол топишини ва ҳаёт фаолиятини таъминлайдиган овқатланиш.
Овқатланиш тузилмасида баланснинг ҳар қандай бузилиши инсон соғлиғига салбий таъсир кўрсатади, шунингдек турмуш сифати пасайишининг асосий омилларидан бири ҳисобланади.
Маҳсулот калорияси ва фойдали озуқаси тўғрисида маълумот иловада келтириб ўтилган
Назорат учун саволлар?
1. Озиқ-овқат хавфсизлиги деганда нимани тушунасиз?
2. Г.М.О. деганда нимани тушунасиз?
3. Озиқ-овқат сифатига таъсир этувчи омилларни айтиб беринг?
4. Озиқ-овқат маҳсулотлари сифати тўғрисида давлат қонуни ҳақида нималарни биласиз?
5. Озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш учун қандай ишларни амалга ошириш зарур?

5-мавзу. Ресторанларда турли фаслларда тўғри овқатланишини ташкил этиш
1. Баҳор фаслида тўғри овқатланишни ташкил этиш.
2. Ёз фаслида тўғри овқатланишни ташкил этиш.
3. Куз ойларида тўғри овқатланишни ташкил этиш.
4. Қиш фаслида тўғри овқатланиш.

1.	Баҳор фаслида тўғри овқатланишни ташкил этиш.
Умумий овқатланиш корхоналари хусусан ресторанларда овқатланишни ташкил этишда турли фасллар хусусиятлари ва иқлим шароитидан келиб чиқиб овқатланиш маҳсулотларни ишлаб чиқариш зарур ҳисобланади. Чунки баҳор фасли келиши билан кўпчилик инсонлар ўзини оғир, хориган, эринчоқ ҳолда сезади. Баҳорга келиб ҳужайра ва тўқималарнинг жадал ҳолда янгиланиши, гормонлар, ферментлар каби биологик фаол моддаларнинг кўпайиши сабабли асосий (оқсиллар, ёғлар, углеводлар) ва қўшимча озиқ моддалар (витаминлар, минерал моддалар)га талаб анча кучаяди. Улардан витаминлар ҳамда маъданли моддалар одатдаги миқдорда истеъмол қилинадиган таомлар таркибида маҳсулотларнинг (мева-чевалар, сабзавотлар ва бошқалар) ўзоқ вақт сақланганлиги учун анча камайиб қолган бўлади. Боз устига, қиш давомида организм шамоллаб қолмаслик, юқумли касалликлар, масалан, грипп билан кўрашиб ўзидаги барча захира имкониятларни сарфлаб қўяди. Баҳор кунлари атмосфера босими, ҳарорат каби омилларнинг тез-тез ўзгариши ҳам анчагина чарчаган организмнинг янада жадаллик билан ишлашини талаб қилади. Бир сўз билан айтганда, баҳорга келиб организмда одатдаги бир маромда кечадиган физиологик жараёнларнинг боришида қисман бўлсада нуқсонлар пайдо бўлади ва шулар туфайли танамизда айтиб ўтилган нохушликлами сезамиз. Қайд қилинган нуқсонларнинг юзага келишида айнан микронутриентлар ҳал қилувчи рол ўйнайди. Юқорида айтиб ўтилганидек, организм учун керакли энергия углевоалар, ёғлар ҳамда оқсилларнинг кимёвий парчаланишидан ҳосил бўлади. Бундай реацияларнинг меъёрий боришида тегишли ферментлар, яъни биологик катализаторлар иштирок этиши шарт. Ферментлар фаоллиги эса ўз навбатида витаминлар ҳамда маъданли моддаларнинг етарли бўлишига боғлиқ, уларнинг айримлари бевосита у ёки бу фермент таркибига кирса, бошқалари бўладиган реакцияларни бошқариб боради. Ушбу тизимнинг барқарор иши организм ҳолатини белгилайди. Бу тизим ишламаса организмда моддалар ва энергия алмашинуви жараёнларининг меъёрий бориши бузилади. 
Киши дармонсизланади, тинкаси қуриб ҳолсизланади, уйқуси келади ва ҳоказо. Организм мана шу ҳолга тушганида уни “Илик узилиш”даври деб бекорга айтилмаган. Соғлом, ишлаб чарчамайдиган, турли хил ноқулайликларга чидамли одамларни “илиги тўла” деб номлашган. Ҳақиқатан ҳам илик ёғи етарли бўлганларда қон доим керакли миқдорда ишлаб чиқарилади. Бу ҳол ўз навбатида кишини куч-қуватга бой, чидамли қилади (кам қонлиларнинг дармонсизлиги, касалликларга берилувчан бориши сир эмас). Баҳор фаслида юзага келадиган бундай нохуш ҳолатни ўз вақтида бартараф қилиш, айниқса, ёшлар ҳаётида алоҳида ўрин тутади. Мактаб ва лицей ўқувчиларининг организми моддалар ва энергия алмашинувининг жадаллиги билан бошқаларникидан фарқ қилиб айни шу даврда истеъмол таомларидаги бирон бир компонентнинг танқислиги (масалан, айрим витамин ёки минерал моддалар, тола қийматли оқсиллар ва ҳоказолар) уларнинг меъёрий ўсиши ва ривожланишига салбий таъсир қилиши мумкин. Бундай пайтлари серҳаракат ёшларда углеводлар ва ёғлардан ташқари ҳатто оқсиллар ҳам жисмоний фаолиятни таъминлаш учун ўз энергиясини сарфлаб, ўзларининг асосий функцияси бўлмиш янги ҳужайралар ҳосил бўлиши учун пластик материал бўлиб хизмат қила олмай қолади. Озиқ модда етишмаслиги туфайли нуқсон билан шаклланган ўсувчи организм (у маълум ойлар давомида ўзидаги маълум аъзо ва тизим функцияларининг шаклланиб бориши билан характерланади) шу ҳолича қолади. Шундан кейин унга тўлиқ рационаллаштирилган овқатлар ҳар қанча кўп берилмасин, меъёрий вазиятнинг тикланиши амри маҳол. Айтиб ўтилган “илик узилиши”ни бартараф қилишда кишилар сумалак, ҳалим ва ҳар хил кўкатлардан тайёрланган сомса, манти, чучваралардан фойдаланишган. Бу таомлар таркибида айтиб ўтилган микронутриентлар мўл бўлиб, улардан тановвул қилиб туриш чарчаб- хориб қолган организмни ўз ҳолига келтиради. Гап микронутриентларда эканлигини шу билан исботлаш мумкинки, агар “илик узилди” ҳолатига тушган кишини қанчалик гўштли, ёғли иссиқ овқат билан таомлантирманг, улар энергия, айрим маъданли моддаларга бой бўлишига қарамасдан натижа ижобий бўлмайди, чунки айтиб ўтилган микронутриентларнинг битта, иккитаси етишмаслиги туфайли қайд қилиб ўтилган тизим қониқарли ишламайди. Шу нарсани ҳам эсдан чиқармаслик керакки, микронутриентлар танага фақатгина истеъмол қилинадиган овқат, ичиладиган суюқликлар (сув, шарбат ва бошқалар) билан киради ҳамда захира сақланмайди. Шунинг учун ушбу озиқ моддалар етарли бўлган таомларни киши доимий суръатда истеъмол қилиб туриши керак. Тўғри овқатланишнинг моҳияти ҳам шунда, биз ейдиган таомлар ҳам миқдори, ҳам сифати, ҳам таркиби билан вужудимиз талабини тўлиқ қондириши керак. Кўпчилик овқатланишни қорин тўйса бўлгани деб тушунади, ваҳоланки, овқатдан тўйиш билан барча озиқ моддаларга вужудимиз талаби бажарилди дейиш нотўғри. Шунинг учун ҳар ким организм хусусиятларидан (ёши, жинси, қиладиган меҳнати, яшаш шароитлари ва бошқалар) келиб чиққан ҳолда ўзи ейдиган истеъмол таомларини назорат қилиб бориши лозим.
Баҳор ойларига келиб, қайд қилганимиздек, вужуднинг витаминлар ва маъданли моддаларга бўлган талаби анча юқори бўлади ва уни қондириш учун қуйидагиларга амал қилиш лозим:
Биринчидан, ҳар куни камида 500 г чамаси сабзавотлар, мева-чева, кўкатлар бўлиб-бўлиб (100—150 г), ҳар овқатланишдан 20— 30 дақиқа олдин истеъмол қилиш керак. Иложига қараб, бу маҳсулотларнинг ҳар хил рангли (сариқ, қизил, бинафша, яшил ва бошқалар) бўлишига эришилса янада яхшироқ бўлади. Маҳсулотларнинг рангига қараб уларнинг таркибида тегишли витаминлар, айрим маъданли моддалар оз ёки кўп бўлади.
Иккинчидан, ҳар хил сабзавотлардан тайёрланган салатларга бироз ўсимлик ёғи (масалан, кунгабоқар ёғи) аралаштириш мақсадга мувофиқ. Шундай қилинганида, ёғ билан унда эрувчи витаминлар қабул қилинади ва таомдаги бошқа витаминлар, шунингдек, маъданли моддалар ичакларда яхши сўрилади.
Учинчидан, рафинациялаштирилган маҳсулотлар (масалан, кепаги тамоман қолдирилмаган ун, шундай ундан тайёрланган нон ва ҳар хил пишириқлар ўрнига дағалроқ, пўстидан обдон ажратилмаган дон маҳсулотлари (ёрма, қора нон ва бошқалар) солинган таомлар тановвул қилишга ўтиш. Чунки, дон маҳсулотларининг кепаги, яъни пўсти микронутриентларга маҳсулотнинг мағзига нисбатан жуда бой бўлади. Унда айниқса В гуруҳ витаминлари кўп. Боз устига бундай озиқ моддалар истеъмол қилинганида ошқозон-ичак тизими жадал ишлайди, сўрилиш ва ажратиш жараёнлари яхшиланади. Фақат юқори даражада рафинациялаштирилган маҳсулотлар билан озиқланишда қайд қилинган фойдали моддалар жуда кам миқдорда қабул қилинади ва ҳазм аъзоларининг ҳаракат функцияси пасаяди, ичаклар бўйлаб озиқ моддалар сўрилиши қийинлашади.
Тўртинчидан, ҳар куни творог ва шу каби сут маҳсулотларидан истеъмол қилиб туриш керак, уларнинг таркибида тўқима ва ҳужайраларнинг янгиланиши учун зарур бўлган тўла қийматли оқсиллардан ташқари D, В2 витаминлари ҳамда Са элементи мўл бўлади. Сут ва қатиқ кексайиб қолганлар учун асқотади.
Бешинчидан, икки-уч кунда бир марта гўштли таом истеъмол қилиб турилса, вужудимиз айтиб ўтилган оқсилларга, В гуруҳ ҳамда А витаминларга зориқмайди.
Олтинчидан, ҳафтада камида бир марта балиқ ёки балиқ консервалари, жигар, 3—4 дона товуқ тухумидан тановул қилиш вужудни кўпгина витаминлар (А витамин, D витамин, E витамин, В гуруҳ витаминлар ва бошқалар) ҳамда маъданли моддалар билан таъминлашда муҳим ўрин тутади.
Шу нарсани алоҳида қайд қилиш жоизки, иложи борича витаминлар ва маъданли моддаларга бўлган талабни табиий ҳолда, яъни ўсимлик ва ҳайвон маҳсулотлари билан озиқланиш орқали қондириш алоҳида аҳамият касб етади. Шундай қилинса, ушбу моддалар ошқозон-ичак тизимида жуда яхши сўрилади. Сунъий йўл билан синтез қилиб олинганлари (поливитаминлар, турли хил биоқўшимчалар) эса айрим пайтлар заҳарли хусусиятларга ҳам эга бўлиши мумкин. Шунинг учун микронутриентларга талабни қондираман деб дорихоналардан турли-туман витаминлар ва маъданли моддалар аралашмасини ичавериш доим фойда бермайди. Тайёр дармондорилардан фойдаланишда мутахассис маслаҳатига амал қилиш ушбу жараёнлар билан боғлиқ айрим нохушликлардан вужудни ҳимоя қилади.
Вужудни витаминлар ва минерал моддалар билан бойитишда донларнинг (буғдой, арпа, мош, нўхат, ва бошқалар) ундирилган майсалари айниқса муҳим. Баҳор фаслида ушбу донларнинг ундирилишида тегишли ферментлар синтезланиб, улардаги мавжуд углевод, оқсил ва ёғлардан қатор биофаол моддалар, шу жумладан, кўпгина витаминлар ҳосил бўлади. Боз устига уна бошлаган донда уларнинг фаоллиги юқори бўлиб, миқдори анча ошади. Масалан, В витамин ниш ўриб униб чиққан арпа майсасида қуруқ донига қараганда 25 марта, редиска уруғи майсасида эса А витамин 40 марта кўп бўлади. Бундай фарқни бошқа витаминларга нисбатан ҳам қайд қилиш мумкин. Шунинг учун, айниқса, ривожланган мамлакатларда аҳоли ундирилган дон майсаларини нон ўрнида ейди. Шу йўл билан, биринчидан, танани микронутриентларга бўлган талаби табиий йўл билан осонгина таъминланади, иккинчидан, бундай таомлар таркибида целлулоза, легнин, пектин каби озиқ толалари мавжуд бўлиб, улар ҳазм бўлмасада, муҳим функцияларни бажаради. Яъни, улар юқорида айтиб ўтилганидек, ошқозон-ичаклар ҳаракатини жадаллаштиради, қолдиқ озиқ моддалар ўз вақтида сурилиб, танани тарк этади. Озиқ толаларининг яна бир фойдали томони шундан иборатки, улар ўзлари билан ошқозон-ичак йўлига тушган айрим ёт ҳамда ҳазм жараёнида ҳосил бўлган баъзи бир заҳарли моддаларни ўзларига шимиб олиб чиқиб кетади, танани заҳарланишдан сақлайди. Ута тозаланган, яъни рафинация қилинган маҳсулотлардан тайёрланган таомлар билан (олий нав ундан пиширилган нон, пишириқлар ҳамда макарон маҳсулотлари ва бошқалар) овқатланувчиларнинг ошқозон-ичак тизимида юқорида айтиб ўтилган ижобий ҳолатлар ниҳоятда сусаяди, заҳарли моддалар қон ва лимфага сўрилиб кетади, ич қотиш ҳоллари юзага келиб киши турли-туман касалликларга чалинади. Ҳатто шу нарса ҳам аниқландики, озиқ толаларисиз таомланиш йўғон ичак саратон касаллигига олиб келар экан. Истеъмолда озиқ толаларига бой таомлар кўп ишлатадиган аҳоли (масалан, африкаликлар) орасида доим тозаланган, пўст-қобиқларидан холи қилинган овқат тановвул қилувчиларга (масалан, европаликлар) қараганда ушбу хасталик жуда кам қайд қилинган. Шунинг учун ҳам озиқ толаларига бой маҳсулотлар қўшилган таомлар еб туриш кони фойда. Биз севиб истеъмол қиладиган сумалакнинг сири ҳам айнан шунда, у ундирилган буғдой уруғидан янчиб олинган шарбатдан тайёрланади. Лекин ушбу шарбатга ун қўшилиб ўзоқ вақт қайнатилиши кўпгина витаминлар ва бошқа биологик фаол моддаларнинг парчаланиб, фаолсизланишига олиб келади. Шундай боисада, сумалакда қанд, оқсил, озиқ толалари ва ёғлар аралашмаси киши билан маълум сабабларга кўра кучсизланиб қолган вужуд учун дармон эндирувчи ажойиб таом восита бўлиб хизмат қилади.
2.	Ёз фаслида тўғри овқатланишни ташкил этиш. 
		Ёз фасли, айниқса, иссиқ иқлимли ўлкаларда организмнинг барча физиологик фунцияларига ўз таъсирини кўрсатиб, бу даврда овқат ҳазм бўлиши ва овқатланишга алоҳида эътибор бериш кишилар сиҳат-саломатлигини сақлаб қолишда қатор ҳасталикларнинг олдини олишда муҳим аҳамият касб этади. Овқатланиш борасида ёз фаслининг ўзига хос бўлган хусусиятларидан бири иссиқ шароитда одатдаги ва айниқса, салқин, совуқ кунларга нисбатан озиқ-овқатларга бўлган эҳтиёж моддалар ва энергия алмашинувининг пасайиши туфайли камаяди. Ёз пайтида овқатланишнинг мақсадга мувофиқ бўлиши ва у билан боғлиқ касалликларнинг келиб чиқмаслиги учун қуйидагиларга риоя қилиш тавсия этилади:
Биринчидан, қиш-баҳор фаслларидан ёзга ўтиш билан киши кийинишини ўзгартириб олиши сингари овқатланишда ҳам ўз рационини кўриб чиқиб, уни ёз фаслига мослаштириш лозим. Бундай овқат таркиби, миқдори ва сифати билан ёз фаслига баланслаштирилиши лозим. Масалан, кунлик рационда оқсилларнинг умумий миқдори 15% дан ошмаслиги керак. Оқсил манбаи ҳисобланган гўшт, парранда гўшти, балиқ маҳсулотларининг сут-қатиқ маҳсулотлари билан алмаштирилиши мақсадга мувофиқ. Сут, қатиқ, сузма ва бошқа Шунга ўхшаган маҳсулотларда организмга керак бўладиган оқсиллар мавжуд бўлиб, бир ҳафта-ўн кунда бир ёки икки марта балиқ, гўшт истеъмол қилиб, қолган кунлар сут-қатиқнинг рационга киритилиши организмнинг бемалол керакли оқсиллар билан етарли даражада таъминлаб туриши мумкин. Ёз кунлари рациондаги ёғнинг миқдори ўртача 12% дан ошмаслиги керак. Бунинг ичига албатта ҳам ўсимлик, ҳам ҳайвон ёғлари тегишли миқдорда кириши лозим. Кунлик рационнинг қолган 70% дан кўпроқ қисмини карбон сувлар, яъни маълум миқдорда нон ва ун маҳсулотлари, мева ва полиз маҳсулотлари ташкил қилиши лозим.
Иккинчидан, ёз пайти углеводлардан моно - ва дисахаридлар, яъни ширинликлар (шакар, асал, ҳар хил қанд-қурслар ва бошқ.) қиш кунлари истеъмол қилинганидан бирмунча кам бўлиши керак. Худди шунинг сингари рафинация қилинган тоза оқ унлардан тайёрланган пишириқлар миқдори ҳам камайтирилиши мақсадга мувофиқ. Айтилган углеводлар ўрнига турли-туман мева, полиз маҳсулотлари истеъмол қилиш фойдалидир.
Учинчидан, шу нарсани эсда тутиш керакки, ёзга келиб организмнинг кислотали - ишқорий вазияти ўзгариб, бу ҳолат кўпинча кислотали томонга қараб силжийди. Кислоталиликнинг олдини олишда эса мева- чева ва полиз маҳсулотлари анча қўл келадиган озиқ моддалар ҳисобланиб, уларни етарли миқдорда истеъмол қилиб туриш ишқорий муҳитни яратади. Бу ҳолат организмда моддалар алмашинуви билан боғлиқ бўлган ҳар хил нохушликларнинг олдини олишда муҳим аҳамиятга эга.
Тўртинчидан, ёзга келиб сергўшт, қовурилган, ёғли ва дудланган таомларни минимал даражага туширган маъқул. Чунки улар ёзда қишдагидек истеъмол қилиб борилса, ҳазм аъзоларига қўшимча юклама тушиб, киши беҳузўр бўлади.
Бешинчидан, ушбу фаслда организмда бошқа фаслларда истеъмол қилинадиган сув миқдори 1,5—2 марта ва ундан ҳам кўпроқ бўлиши мумкин. Чунки ичилган ва организмда ҳосил болган эндоген сувнинг асосий қисми танани совутиш мақсадида тери юзасидан буғланиб кетади. Тана совутилишининг асосий йўли бизнинг иссиқ иқлимли ўлкамизда терлаш бўлиб ҳисобланади. Муҳит ҳароратининг 30°С ва ундан юқори бўлиши моддалар алмашинуви натижасида юзага келган иссиқликнинг муҳитга ўтказиб юборилишида якка-ю ягона йўли ҳисобланади. Чунки иссиқликнинг муҳитга конвекция ва нурланиш йўли билан ўтказилиши тўхтайди. Суюқликлар қабул қилишда ошхонада асосий эътиборни кўк чой, мевалардан қилинган компот ва ҳар хил ўтлардан тайёрланган экстрактларни таклиф этишга қаратиш керак. Айниқса, бу нарса ёз кунлари жисмоний фаолият билан кўпроқ шуғулланадиган одамларга тегишлидир. Чунки улар организми бошқалар организмига нисбатан кўпроқ терлаб анчагина сув йўқотади.
Олтинчидан, ёзнинг иссиқ кунларида алкоголли ичимликларни умуман ичмаслик ёки ниҳоятда кам миқдорда истеъмол қилиш тавсия қилинади. Чунки улар организмни сувсизлантиришга олиб келувчи воситалар бўлиб, иссиқ таъсирида кўп сув йўқотаётган организмга яна қўшимча юклама тушади. Яна шу нарса муҳимки, ёзги овқатланишда истеъмол қилинадиган турли-туман таомлар миқдори, масалан, шўрва, палов, лағмон, чучвара ва бошқалар одатдагидан бир оз кам бўлгани маъқул. Бу ҳол ошқозон ва ичакларнинг ўз вақтида бемалол қисқариб ва бўшашиб фаолият бажаришига олиб келади. Ошқозон овқатга тўла ҳолда қийин қисқариб бўшашади, натижада ҳазмланиш жараёни қийин кечади. Бу ўринда буюк Абу Али ибн Сино бобомизнинг “таомланганда меъданинг бир қисми ейилган овқат билан, иккинчи қисми суюқлик билан ва қолган учинчи қисми ҳаво билан толдирилиши керак” деган машҳур ўгитини эслаш фойдалидир. Шунинг учун ҳам доимо, айниқса, ёз кунлари ниҳоятда тўйиб овқатланиш ошқозон-ичак фунциясининг бузилишига ва шу сабабли турли-туман нохушликларга олиб келишини унутмаслик лозим. Ёз пайтлари овқатланиш тартибига кўра нонушта, тушлик ва кечки овқатлар орасида камида 2 марта мева-чевалар ва полиз маҳсулотларидан тамадди қилиб олган маъқул. Шунда иштаҳа қисман “жиловланиб” киши ортиқча овқат ейишдан сақланади. Гўшт, балиқ каби маҳсулотлардан қийма қилиб тайёрланган овқатларга қараганда уларни майдаламаси, бўлак-бўлак қилиб истеъмол қилиш турли хил микроб ва бактерияларнинг тайёрланадиган таомларда кўпайиб кетмаслигини таъминлайди. Шу боис қиймаланган гўшт, балиқ, калла-почалардан тайёрланган сомса, котлет, чучвара, мантилардан фойдаланишда ниҳоятда эҳтиёт бўлиш керак. Бундай қийманинг бирмунча туриб қолиши ёки музлатгичда 1—2 сутка давомида сақланиши анча хавфли. Қиймаларнинг бевосита таом пиширилишидан олдин тайёрланиши мақсадга мувофиқ.
Кейинги пайтларда гастроэнтеролог ва нутрициолог ҳамда диэтолог олимларнинг ўтказган тадқиқотлари соғлом одамлар учун ҳафтада бир марта аниқ бир белгиланган озиқ-овқат маҳсулотлари билан енгил-елпи озиқланиш, яъни парҳез таомланиш сиҳат-саломатлик учун муҳим аҳамиятга эга эканлигини кўрсатади. Бундай пайтлари кун давомида бўлиб-бўлиб фақат 1 — 1,5 л гача қатиқ ичилади ёки 2—2,5 кг гача тарвуз, бодринг ҳамда олма ва бошқа мевалардан истеъмол қилинади. Бундай таомланиш доимий равишда ишлаб турган ошқозон-ичак тизими учун “дам олиш” куни бўлиб ҳизмат қилади. Уни ўтказиш дастлабки пайтларда бирмунча ноқулайликлар, қийинчиликлар чақирса-да, кейинчалик организм бундай овқатланиш тартибига мослашиб кетади. Парҳез кунларидан кейинги овқатланиш ва овқат ҳазм қилиш тизимининг ишлаши анча енгил ўтиб, танадаги айрим ҳасталиклар чекина бошлайди ва аста-секин йўқолиши ҳам мумкин. Буларга мисол қилиб юрак маромининг бузилиши (аритмия), ҳафақон, уйқу бузилиши ва бошқаларни олиш мумкин. Бундай парҳезли кунлар, айниқса, вазни меъёридан оғир бўлган ёки семизлик таъсиридан азият чекувчилар учун айниқса қўл келади. Бир вақтнинг ўзида шуни ҳам эсдан чиқармаслик керакки, айтиб ўтилган парҳез кунлари ҳаммада ҳам силлиқ ўтавермайди, айрим кишиларда бош айланиб, қайд қилиш ҳоллари, беҳузўр бўлиш кузатилса, дарҳол парҳез қилиш тўхтатилиб, шифокорга мурожаат қилиш даркор. Иложи борича бундай парҳез кунларини иш вақтида эмас, дам олиш пайтлари ўтказган маъқул. Чунки иш вақтида кузатиладиган айрим асабийлашиш ва шу каби бошқа ноқулайликлар билан боғлиқ бўлган стресс ҳолатлари фойда ўрнига зарар келтириш эҳтимолидан ўзоқ эмас. Айтиш жоизки, айрим сурункали касалликларга учраб ўзоқ вақт давомида азият чекканлар орасида парҳезли кунлар туфайли шифо топганлари ҳам бор.
Еттинчидан, ёзда таомлар тайёрлашда масаллиқларнинг эскирмаган, янги бўлиши муҳим аҳамият касб этади. Чунки ёз пайтлари айниқса бизнинг шароитимизда озиқ-овқат маҳсулотларининг юқори ҳарорат таъсирида айниши, бузилиши туфайли улардан заҳарланиш ҳолатлари тез-тез учраб туради. Ҳатто бугун тайёрланган овқатнинг ейилмай қолган қисмини эртаси куни ишлатиш учун совитгичларда сақланиши ҳам мақсадга мувофиқ эмас. Бундай овқатда маълум микроб ва бактериялар кўпайиб заҳарланиш ҳолатига олиб келиши мумкин.
Ёзда суюқликлардан қора чой ҳамда кофе ичмаган маъқул. Шунингдек, газли ҳамда ширин ичимликлар ҳам чанқоқни қондиришда ярамайди. Айтиб ўтганимиздек, ялпизли чой, кўк чой, мевали компот, тоғ райҳони қўшиб дамланган чой организмнинг сувга бўлган эҳтиёжини қондириб, бир вақтнинг ўзида витаминлар ҳамда маъданли моддалар билан вужудни тўйинтиради. Ёзда меваларни эрталаб еган маъқул. Овқат устидан ёки кечқурун ейилган мевалар ошқозонда бижғиш чақириб, анча безовта қилиши мумкин. Мевалар билан бир қаторда ёз кунлари турли-туман озиқ-овқат маҳсулотлари билан кўкатлар (шивит, петрушка, кашнич) қўшиб истеъмол қилиниши танани витаминлар ҳамда маъданли моддалар билан бойитишда алоҳида аҳамиятга эга. Кўпинча лавлаги, сабзи ва шолғомларнинг илдиз мевалари озиқ-овқат сифатида ишлатилиб, уларнинг баргларидан фойдаланилмайди. Лекин бу барглар витаминлар ва маъданли моддаларга илдизмеваларига нисбатан анча бой бўлади. Шунинг учун улардан турли хил салатлар тайёрлашда ёки иссиқ овқатлар пиширишда фойдаланиш тавсия қилинади.
Ҳавонинг иссиқ кунлари организмнинг жисмоний иш қилиш қобилияти сезиларли даражада пасайиб кетади. Муҳит ҳарорати +26°С дан ошганидан кейин ҳар бир қўшимча градус иссиқлик иш қобилиятини бир неча фоизга пасайтиради. Шунинг учун ёз кунлари ошқозон-ичак тизимида ҳазм бўлиши қийин бўлган маҳсулотларнинг таркиби шуларга яқин, бироқ ҳазм бўлиши осон таомлар билан алмаштирилиши лозим. Айниқса, ёғли гўшт, қовурилган балиқ ва бошқалар иссиқдан қийналган организмни янада қийнайди. Бу ўринда тез тайёрланган гамбургерлар ва шунга ўхшаш бошқа таомлардан умуман емаган маъқул.
Биз юқорида ёз кунлари сут ва сут маҳсулотларидан кенг кўламда фойдаланиш лозимлиги ҳақида гапириб ўтдик. Бир вақтнинг ўзида шу нарсани ҳам эсдан чиқармаслик керакки, ушбу маҳсулотлар иссиқ пайтлари тез бузилиш, айниш хусусиятига эга. Шунинг учун улар +4°С дан юқори бўлмаган ҳароратда (совутгич ва музлатгичларда) сақланиши лозим. Сут-қатиқни ёз кунлари хона ҳароратида ўзоқ вақт сақлаб бўлмайди.
Тана вазнини камайтирувчилар учун ёз фасли тўғри овқатланишни ташкил қилиш ва ўтказиш яхши натижа беради. Чунки ушбу вақтда мўл- кўл бўлган сабзавот ва мевалардан кўплаб фойдаланиш орқали истеъмол таомларининг қувватини (энергиясини) осонлик билан камайтириш мумкин. Бу тартибда овқатланишнинг ўзига хос хусусиятларидан бири кам энергияли озиқ моддалар истеъмол қилиш билан бир вақтнинг ўзида организм ўзига керакли бўладиган микронутриентлар (витаминлар ва маъданли моддалар)га бўлган талабини бемалол қондира олади.
Ёз ойларида шуни эсдан чиқармаслик керакки, ҳароратнинг ҳар 10% га кўтарилиши вужудда бўладиган моддалар алмашинуви билан боғлиқ бўлган кимёвий реакцияларни икки бараварга оширади. Шунингдек, иссиқликнинг 10°С га ошиши иштаҳани 10% га камайтириб боради.
Ёз кунлари организмнинг юқори даражада исиб кетмаслигини таъминлаш мақсадида танлаб овқатланишни кишилар қадим замонлардан бери билишган, бунга мисол қилиб улар овқатланишда айрон, чалоп ва ҳар хил салқин, суюқ овқатлардан фойдаланиб келганлигини олиш мумкин.
Ёз фаслида овқатланиш масалаларида тегишли ўзгаришлар қилиш зарурлиги ҳақида айтиб ўтдилди. Лекин овқатланишдаги бундай ўзгаришлар кескин равишда дарҳол амалга оширмаслиги керак. Чунки организм қиш ва баҳор фаслларида овқатланиш миқдори, таркиби ва сифатига чуқур мослашиб қолган бўлиб, ёзга келиб янги тартибга ўтиш аста-секинлик билан (камида бир ҳафта — ўн кун давомида) амалга оширилиши лозим.
3.	Куз ойларида тўғри овқатланишни ташкил этиш.
		Куз ойлари ёзнинг иссиқ кунлари ўтиб мезон тушади, об-ҳаво бирмунча салқинлашади, жисмоний ва ақлий меҳнат қилиш жазирама пайтларидек оғир кечмайди, киши анча фаол бўлади. Қайд қилинган фаоллик қўшимча энергия сарфланишини тақоза қилади, иштаҳа анча кучаяди ва бунга жавобан таомланишда тегишли ўзгаришлар содир бўлади. Ёзда ёғли, оқсилли овқатларга иштаҳаси бўлмай фақат қовун, тарвуз, чалоп, айрон, чой, сув ичиб юрганлар кузга келиб олдин хуш кўрмаган таомларни истеъмол қила бошлайди, танаси кучга кириб бирмунча семира бошлайди. Бу пайтга келиб экин-тикинлар йиғиб олинади, ранг-баранг олма, анор, хурмо, узумлар ғарқ пишиб, таркибида танага куч-қувват берадиган, осон ҳазм бўлувчи углеводлар, витаминлар макро ва микроэлементлар ҳамда бошқа биофаол моддалар максимал даражада бўлади. Шунинг учун бобо деҳқонлар мезон шамолини еган мевалар, полиз маҳсулотлари вужуд учун энг фойдали, улардан тўйиб-тўйиб баҳраманд бўлиш “иликни тўлдиради”, одам ишлаб чарчамайдиган бўлади, қишдан яхши чиқади, деб қайд қилишади. Ҳақиқатан ҳам, олиб борилган илмий - тадқиқотлар кузда яхши пишириб узиб олинган мева-сабзавотларда макро ва микронутриентлар юқори даражада мўл бўлишини тасдиқлайди. Энг муҳими, уларнинг бир-бирига нисбати организмга яхши ўзлаштирилиши учун маъқул ҳолатда бўлади. Вақт ўтиши билан кислород, ёруғлик ва бошқалар таъсирида бу нисбат ўзгариб меваларнинг фойдалилик даражаси камаяди. Шундай экан, ширин-шакар мевалардан кенг кўламда фойдаланиш кузда тўғри овқатланишнинг асосини ташкил қилади. Кузга келиб ёруғ кунлар қисқарганлиги боис кайфият бироз ёмонлашиб киши баъзан маюсланади. Мана шундай пайтлари ширинлик истеъмол қилишга мойиллик ошади. Ширинликлардан оддий шакар меъёридан ортиқ ейилса фойдасидан кўра зарари кўп эканлиги маълум. Шунинг учун ва бироз табиий ширинликлардан (асал, лавлаги, тут шинниси, шакар қўшилиб тайёрланадиган мурабболар ва ҳоказо) фойдаланиш мақсадга мувофиқ.
Куз ойлари организм учун фойдали озиқалардан картошка муҳим аҳамиятга эга. Айниқса, у пўсти билан пиширилса истеъмол учун керакли микронутриентлари (шу жумладан, витамин С ва маъданли моддалар) яхши сақланади. Кузда далалардан йиғиб олинган карам, сабзи, шолғом ва лавлагилар ҳам бу борада вужудни керакли моддалар билан таъминлашда тенги йўқ озиқа ҳисобланади. Уларни ҳар куни турли салатлар ҳолида истеъмол қилиб туриш айни муддао.
Лавлаги шўрагуллилар оиласига мансуб бўлиб, икки йиллик илдизмевали ўсимлик. Биринчи йили илдизмева қилиб озуқа тўплайди, иккинчи йили илдизида йиққан маҳсулотини гул ва уруғи учун сарфлайди. Экмаси қизилча, хашаки ва қанд лавлагиларга бўлинади. Шакар асосан қанд лавлагидан олинса (унинг таркибида 23% гача шакар бўлади), хашакиси молларга бериладиган тўйимли озуқа. Қизил лавлаги эса турли хил овқатлар (масалан, карам шўрва), салатлар тайёрлашда хуруш сифатида ишлатилади ва дориворлик хусусиятига эга. Озиқ ва доривор модда сифатида кўпинча унинг фақат илдизмевасигина ишлатилади, лекин лавлагининг қизғиш поячали барги айрим хусусиятлари билан инсон учун фойдалилиги юқори. Масалан, илдизмевада витамин С миқдори 10 мг% бўлса, баргида 20—50 мг% гача чиқади. Лавлаги баргидан мазали ва фойдали салат тайёрлаш мумкин. Бунинг учун яхши ўсиб турган барглар (поячаси билан) йиғиб олинади, ювиб тозаланганидан кейин қаламча қилиб кесилади. Поячалар ажратилиб тузли сувда 2—3 минут қайнатилади. Шундан кейин у совутилиб, яна майдалаб кесилади ва барги билан биргаликда сметана ёки майонез солиб аралаштирилади, кейин устига шивит майдалаб сепилади (миқдори: 200 г лавлаги барги, 30 г шивит, 75 г сметана). Ундан долмали овқат тайёрлашда карам баргига ўхшаб фойдаланса ҳам яхши бўлади.
Илдизмева таркибида оқсиллар (1,7%), кам миқдорда ёғ, клетчатка, витаминлардан В гуруҳ P, PP лар, пантотен кислота, каротин, пектин, липотроп моддалар, органик кислоталар, азотли моддалар, минерал моддалардан йод, калий, темир, калций тузлари, кобалт бўлади. Қайд қилинган моддалардан органик кислоталар, клетчатка, ранг берувчи модда бетаин ошқозон-ичак тизимининг ҳаракатини, айниқса, озиқ моддаларнинг юқоридан пастга силжишида ичак қисқаришини яхшилайди. Шу нарсани қайд қилиш жоизки, бетаин моддаси В гуруҳ витаминларга кирувчи холиндан (холинхлорид) ҳосил бўлади ва қатор биологик фаол моддалар ҳисобланган метионин, адреналин, креатин, нуклеин кислоталар синтезида иштирок этади ва у қон томирлари атеросклерози, юрак касалликлари, хотиранинг пасайиб кетиши касаллиги, қандли диабет, шунингдек, артериал гипертония касалликларининг олдини олишда катта аҳамият касб этади. В гуруҳ витаминлардан лавлагида В9 ёки фолий кислотаси ёки фолат анча сероб. У айниқса она бўлишга тайёрланаётган аёллар учун муҳим. Ушбу витаминнинг етарли бўлиши бола ривожланишининг она қорнида бенуқсон кечишини таъминлайди. Лавлагидаги полисахарид пектин ошқозон-ичак тизимида оғир металларнинг тузларини бириктириб, организмдан нажас билан олиб чиқади, нотўғри аралаш-қуралаш овқатланиш туфайли юзага келадиган заҳарли моддаларни зарарсизлантиради. В гуруҳ витаминларининг ҳосил бўлишида лавлагидаги кобалт микроэлементи ҳал қилувчи рол ўйнайди, у фолий кислотаси билан бирга доим янгиланиб турувчи қизил қон таначалари, яъни эритроцитларнинг ҳосил бўлишида қатнашади.
4.	Қиш фаслида тўғри овқатланиш.
		Куз тугаб қиш кириши билан одам организмида қатор физиологик ва биокимёвий жараёнлар тегишли ўзгаришларга учрайди. Бунинг асосий сабаби куннинг қисқариши, ҳароратнинг пасайиши, ёруғликнинг, шу жумладан, ултрабинафша нурларининг камайиши ҳамда атмосфера босимидаги ўзгаришлар ва бошқалар. Бу омиллар вужуддаги моддалар ва энергия алмашинуви жараёнларини пасайтиради, серотанин гормони ишлаб чиқаришни камайтиради. Натижада умумий ҳаракат фаолияти сустлашиб, кайфият ҳамда меҳнат қилиш қобилияти сусаяди. Бундай ҳолатларнинг яхшиланишида истеъмол қилинадиган таомлар ўзининг таркиби ва миқдори билан организм талабларига тўлиқ жавоб берса, икки-уч ҳафта ўтиши б 
илан вужуд қиш фаслига мослашиб кишининг кайфияти кўтарилади, меҳнат қилиш қобилияти тикланади. Бошқача айтганда, қиш ойлари бошланиши билан “қишки” овқатланишга ўтиш лозим. Қишда тўғри овқатланиш учун қуйидаги қоидаларга риоя қилиш тавсия қилинади.
Биринчидан, истеъмол қилинадиган таомлар таркибидаги умумий энергия тегишли миқдорда кўпайтирилиши лозим. Овқатланишда гўшт, сут ва сут маҳсулотлари, балиқ, куз ва ёздагига нисбатан бирмунча кўпайтирилиб, умумий углеводларнинг миқдори эса мос ҳолда камайтирилиши керак. Агар организмга зарур оқсиллар қабул қилинмаса, авало вужуднинг иммун тизими зарарланиб, ҳар хил юқумли касалликларга қарши кўрашиш қобилияти пасайиб кетади. Иложи борича ҳафтада бир-икки марта балиқ ва балиқ маҳсулотлари истеъмол қилиб турилиши керак. Гўштдан ташқари, пишлоқ еб туриш ҳам қиш кунлари танани керакли оқсиллар билан таъминлашда муҳим аҳамиятга эга. Организмни тегишли оқсиллар билан таъминлашда турли дон маҳсулотларидан тайёрланган егуликлар, шу жумладан, нон, ёрмалар анча қўл келиб, улар организмни ҳам энергия, ҳам иссиқлик билан таъминлайдиган секин ҳазм бўлувчи углеводлар ва озиқ толаларига бой бўлади. Қишнинг совуқ кунларида ота-боболаримиз эрталаб нонуштага ошқовоқ, сут ва ёғ солиб тайёрланган ширкади нўхат, қуритилган ўрик солиб пиширилган ёрма ҳамда буғдой уни, сут, ёғ қўшиб қайнатилган аталалардан кенг кўламда фойдаланган. Бундай таомлар бир неча соатлар давомида организмни иссиқ сақлаб яхши меҳнат қилишга ёллаган. Чунки улар таркибида вужуд учун керакли бўлган оқсиллар, ёғлар, маъданли моддалар етарли даражада бўлган. Шуни ҳам айтиб ўтиш жоизки, қиш ойлари истеъмол қиладиган таомлар таркибидаги энергия берувчи моддалар бажариладиган ҳатти-ҳаракатларга нисбатан бирмунча кўп бўлганлиги учун кўпчиликда тана массасининг бир неча килограммга ортиши ҳам кузатилади. Бундай ҳолат қиш ўтиб баҳор келиши билан жисмоний ҳаракатларнинг кўпайиши, куннинг узайиши боис ўз ўрнига қайтиб, тана массаси яна меъёрга тушади.
Иккинчидан, қиш таомномасида витаминлар етарли миқдорда бўлишига эътибор бериш керак. Бунинг учун маҳаллий шароитда етиштириладиган кўкатларни таомлар билан қўшиб ейиш, қуритилган итбурун, ўрик, шафтоли, олма ва бошқа Шунга ўхшаш мевалардан тайёрланган компотлар истеъмол қилиб туриш лозим. Қиш ойларида витаминлардан С витаминига бой бўлган маҳсулотлардан одатдагига қараганда кўпроқ истеъмол қилиш моддалар ва энергия алмашинувини яхшилаш билан бир қаторда турли хил вирусли юқумли касалликлардан ҳимояланишда муҳим аҳамият касб этади.
Учинчидан, қиш ойлари организмнинг сув режимига ҳам эътибор бериш лозим. Қишда камроқ сув истеъмол қилиш керак деган айрим фикрлар унчалик тўғри эмас. Қиш ойларида ҳам одам ўртача сув, чой, компотлар кўринишида 1,5 л гача сув ичиб туриши меъёр ҳисобланади.
Тўртинчидан, қишда истеъмол қилинадиган таомларнинг тегишли даражада иссиқ бўлиши, итбурун, четан, дўлана, олма, шафтоли, ўрик қоқиларидан тайёрланган иссиқ компот истеъмол қилиниши муҳим. Яна суюқ, иссиқ овқатларга ҳар хил иситувчи компонентлардан, жумладан, мурч, қалампир, занжабил каби аччиқлардан қўшиб истеъмол қилиш тананинг анча исишига олиб келади.
Бешинчидан, қишда таомларнинг хилма-хил бўлиши бошқа фасллар сингари организм соғлиги учун ҳамда иш қобилиятининг юқори бўлишида муҳим аҳамиятга эга. Эрталаб ейиладиган бўтқаларнинг доим бир хил бўлмасдан ҳар хил маҳсулотлардан тайёрланиши, ноннинг ҳам қора, оқ болиши, юқорида айтилганидек, ошқовоқ солиб тайёрланган таомлардан, ёрмалардан фойдаланиш қиш пайтлари танани тегишли озиқ моддалар билан таъминлашда муҳим аҳамиятга эга.

Назорат учун саволлар?
1. Рестаранларда турли фаслларда қандай овқатланиш хизматларини ташкил этилади?
2. Баҳор фаслида овқатланишнинг ўзига хос хусусиятларини тушунтириб беринг?
3. Ёз фаслида ассан қандай таомларга эхтиёж сезилади?
4. Куз фаслида овқатланишга қандай аҳамият берилади?
5. Қиш фаслида овқтланиш ратсионига қандай ўзгаришлар киритилади?

6-мавзу. Хомиладор ва ёш оналар овқатланиши.
Хомилани ўсиб ривожланиши, бачадон улчамларининг катталашиши, аёл организмидаги гормонал ўзгаришлар сабабли хомиладорлик даврида аёл организми аъзо ва тизимлари ортиқча юклама билан ишлайди. Айниқса, моддалар алмашинуви жараёнларида яққол ўзгаришлар кўзатилади. Шу сабабли хомиладор аёлни рационал овқатланиши алоҳида эътибор касб этади.
Хомиладор аёлларни рационал овқатланиши деганда - кун давомида овқат рационини тўғри тақсимланиши ва хомиладорликнинг муддатларига мутаносиб ҳолда турли хил овқат маҳсулотлари истеъмол қилиш тушунилади. 
Семиришни олдини олиш мақсадида ортиқча тана вазнига эга бўлган хомиладорлар овқат рациони калориясини углеводлар ва ёғлар ҳисобига камайтириш керак. Кам вазнли хомиладорларга овқатни асосий таркибини нисбатан сақлаган ҳолда рацион калориясини ошириш керак. 
Хомиладор аёлга агар кўнгли тўсаса, нордон нарсалар истеъмол қилишга рухсат этилади. Одатда, хомиладорлар учун бир - кеча кундузга 3200 калория керак бўлади.
Барча инсонлар айниқса, хомиладор аёллар тўғри овқатланиши, у истеъмол қиладиган таомлар витаминларга ва минерал моддаларга бой бўлиши керак. Хомиладорлик даврида аёл кишини тўғри овқатланиши ушбу даврни меъёрида кечиши, хомилани тўғри ўсиши ва ривожланиши учун жуда муҳим . Қўйида хомиладор аёллар тўғри овқатланишида ёрдам берадиган амалий маслаҳатлар келтирилган:
* Хомиладорлик даврида спиртли ичимликлар, тамаки, аччиқ таомлар ва таркибида қаҳва сақловчи маҳсулотлардан воз кечиш;
* Хомиладорлик даври кўпроқ овқат ейишга ундайди, лекин овқатнинг хажми эмас, балки маҳсулотнинг турлича бўлгани ва организм томонидан осон қабул қилиниши муҳим ;
* Таомларнинг хилма - хил бўлишига аҳамият бериш керак. Гўшт, балиқ, мева ва сабзавотлар, дуккакли, макарон, нон ва сут маҳсулотларидан имконият борича ҳар куни оз - оздан истеъмол қилиш керак;
* Овқатни тез - тез ва оз - оздан ейишни ўрганиш, туйиб еб олгандан кўра ҳар 2 - 3 соатда оз - оздан овқатланиш фойдали;
Кўнгил тўсаётган маҳсулотни ейишга ҳаракат қилиш керак. 
* Меъёрида суюқлик ичиш зарур. Хомиладорлик даврида аёл ўзини яхши хис этишига, хомила нормал ривожланиши ва ўсишига кунда 3 - 4 стакандан ортиқ сув ичиш ижобий таъсир кўрсатади;
* Таомларнинг ташқи кўринишига ҳам алоҳида эътибор беринг, чунки у кайфият ва иштаҳанинг аъло даражада бўлишини таъминлайди;
Тузни камроқ истеъмол қилиш зарур. Тузланган сабзавотлар, дудланган балиқ ёки ҳар - хил соуслар хомиладор аёл буйракларига салбий таъсир кўрсатади. Ҳар кунги овқатга илгаригидан камроқ туз солиб ейишга ҳаракат қилиш зарур.
Уйқуга кетишдан олдин кўп таом емаслик тавсия этилади. Тўлиқ ошқозон билан ухлаш хомиладор	аёлга қийинчиликлар тўғдиради ва бачадон катталашган сари жигар оғриши, жиғилдон қайнаши, уйқўсизлик каби ҳолатлар кузатилиши мумкин; 
Аллергия чақирувчи маҳсулотлардан ўзоқроқ бўлинг. Аччиқ таомлар, қизил ва қора икра, қизил балиқ гўшти каби маҳсулотларни меъёрида еганингиз маъқул; 
Хомиладорлик даврида аёл киши кўп овқат истеъмол қилиши керак эмас балки тўғри овқатланиши лозим. Она организмига табиий равишда кираётган витаминлар хомила саломатлиги ва хомиладорликни яхши кечиши учун муҳим рол уйнайди.
Ҳар бир хомиладор аёл қўйидаги олти хил маҳсулотлардан ейиши мақсадга мувофиқ:
•	 Буғдой маҳсулотлари. Ҳақиқий буғдойдан тайёрланган нонлар (қора нон) ва бутқалар оқ нон ва гуручдан кўра фойдалирок. Улар хомиладорлик даврида жуда зарур бўлган фолат кислотаси ва темирга бой. Ундан ташқари ун маҳсулотлари ва гуручдан кўра калорияси пастроқ. Буғдойдан тайёрланган маҳсулотлар истеъмоли эрталабки нонуштадан бошланса айни муддао;
•	 Ловия. У нафақат кучли протеинга балки темир, фолат кислотаси, кальций ва цинк каби моддаларга бой. Ловиянинг хили жуда кўп бўлиб салат, шўрва ва макарондан таомлар тайёрлашда ишлатса бўлади;
•	Сёмга ёки осётр балиғи. Сёмга инсонларни ОМЕГА-3 билан таъминловчи асосий балиқдир. Унинг ёғларидан омега-3 витамин воситаси ҳам тайёрланади. Омега-3 ривожланаётган хомиланинг мия ва кўзлари учун жуда фойдали. Сёмга ёки осётр балиғини салатларда, қовуриб ёки димлаб ейиш лозим. Республикамизда ушбу балиқ танқислиги сабабли унинг мўзлаганидан ҳам фойдаланса бўлади;
•	Тухум. У хомиладор аёл организмини хомила учун зарур бўлган аминокислоталар билан таъминлайди. Тухумда кўплаб витамин ва минераллар мавжуд бўлиб, хомиланинг мияси ривожланишида муҳим ҳисобланади;
•	 Резавор мевалар (қулупнай, смородина, малина ва бошқалар). Ушбу мевалар ёқимли мазага эга бўлишидан ташқари C витамини, калий ва фолат кислотасига бой. Улар хомиладор аёлнинг иммунитетини ошишига ҳам ёрдам беради;
•	Қатиқ. Қатиқ сутдан кўра кўпроқ кальцийга бой протеин ҳисобланади. Хомиладор аёл кунда камида 1 стакан қатиқ ичиши шарт. Унга шакар ўрнига қуруқ ёки резавор мевалардан солиб истеъмол қилинса, янада фойдалироқ бўлади. Ундан ташқари қатиқ ошқозон- ичак фаолиятини ҳам яхшилайди.
Хомиланинг меъёрида ривожланиши ва онанинг саломат бўлиши учун витаминларнинг фойдаси кўп. Айниқса, А, В, C, Д, В гуруҳ витаминлари хомиладорларга жуда зарур. Хомиладор аёл организмида В витамини етишмаса унда тез чарчаш кўзатилади. В ва В1 витамини танқислиги кўзатилса аёлда полиневрит касаллиги пайдо бўлади. Ушбу витаминлар организмда етарлича бўлганда, хомиладорликнинг биринчи ярмида учрайдиган токсикоз касаллиги юзага келмайди. В витамини ачитқи, нон, жигар, буйрак, ловия, тухум ва сут маҳсулотларида кўп миқдорда бўлади. Организмда А витамини етишмаганда хомила яхши ривожланмайди ва хомиладор аёл шапкўр бўлиб қолиши мумкин. Бу витамин жигар, буйрак, сут, тухум, сариёғ, балиқ мойи, сабзи таркибида етарлича мавжуд.
Хомила ривожланишида C витаминининг ҳам ўрни жуда муҳим . У олма, помидор, лимон, апелсин, укроп, исмалоқда, кук пиёз таркибида кўп.
Д витамини хомиладор аёл организмида кальций ва фосфор алмашинувини бошқаради, шунингдек, хомиланинг яхши етилиши ва вақтида тугилишига ёрдам беради. Ушбу витамин асосан балиқ мойи ва сариёғда кўп бўлади. Хомиладор аёл 1 ош қошиқдан кунда 2 марта балиқ мойи ичиб туриши керак. Р витамини ҳам хомиланинг меъёрида ривожланиши учун муҳим . Бу витамин етишмаса жинсий безлар фаолияти бўзилади. У кўпроқ исмалоқ, пахта мойи, бошоқли ўсимликлар дони, буғдой ва жигарда бўлади ва унинг танқислиги пеллагра касаллигига олиб келади. РР витамини ачитқи, сут, жигар, буғдой нонида бўлади. Хомиладор аёл ва ривожланаётган хомила учун қайд этилган витаминлардан ташқари кальций тузи ҳам жуда зарур.
	Қўйида хомиладорларга кунлик рационни тузишлари учун амалий тавсиялар келтирилган.
>	Биринчи овқат: қора нон ва сариёғнинг кичик бўлаги, тухум, бир стакан қатиқ;
>	Иккинчи овқат: бир стакан чой, кўкатли салат;
>	Учинчи овқат: товуқ гўшти, картошка бутқаси, битта нок, бир стакан қатиқ ёки кўнгли тўсаган мевадан қилинган йогурт;
>	Туртинчи овқат: джем ёки сариёғли нон бўлаги, бир стакан шарбат;
>	Бешинчи овқат: гуруч, қайнатиб пиширилган балиқ, сабзавотлардан тайёрланган салат, бир стакан ширин чой;
>	Олтинчи овқат: бир стакан қатиқ ёки кам миқдорда кўнгли тўсаётган мева.
Хомиладорлар учун фойдали маслаҳатлар.
Эмизиш даврида истеъмол қилаётган озиқ-овқатлардан қайси бири болангизга зарар келтириши ҳакида уйлансангиз, қўйидаги светофор қоидасини эслаб колинг:
•	Қизил ранг - асло мумкин эмас!
Бу туркумдаги маҳсулотлар болага салбий таъсир кўрсатади;
* Вино - алкогол 100 % га яқин она сути билан болага ўтади;
* Хом ва консервадаги пиёз, саримсоқ, гаримдори, майонез ва соуслар – сут мазасини аччиқлаштириб бўзади;
* Горчица, аччиқ каҳва, аччиқ шоколад; қўшимчаларга бой бўлган пишлоқ - сут мазасини бўзади;
* Селёдка, денгиз маҳсулотлари, икра - сутни шўр қилади;
* Хом ва консерваланган балиқ ва креветка - аллергия сабабчиси бўлади.
•	Сариқ ранг - мумкин лекин эҳтиётлик билан!
Бу туркумдаги маҳсулотнинг зарари бўлмасада, уларни кўп ва эҳтиётсизлик билан истеъмол қилиш мумкин эмас;
* Қовун, лавлаги, қатиқ, нўхат, ўсимлик ёғи - ушбу маҳсулотларнинг кўплиги бола қорнида оғриқ ва ич кетишига олиб келиши мумкин;
* Нок, анор, хурмо, гуруч, нон ва пишириқлар - бола ичини қотириши мумкин;
*Сигир сути, апелсин, қорағат (смородина), тухум, қизил икра, балиқ, маннали, жўхорили ва буғдойли бутқалар - аллергик реакциялар чақириши мумкин.
•	Яшил ранг - хохлаганча истеъмол қилиш мумкин!
Бу туркумдаги маҳсулотларни истеъмол қилиш мумкин ва фойдали.
* Сабзи, петрушка, укроп - бола кўзига ижобий таъсир кўрсатади;
* Салат барглари, крижовник, қорагат (смородина) - иммунитетни оширади;
* Кабачка, қовоқ, треска балиғи – бола ривожланиши ва ўсишига ижобий таъсир кўрсатади;
* Творог, йогурт - суяк ва тишларни мустахкамлайди;
* Кефир, қатиқ, айрон, сулили бутқа, гулкарам –ҳазм қилиш тизимини яхшилайди.
Юқори аллергик маҳсулотлар:
>	Сигир сути - айрим болаларда жуда юқори аллергик реакциялар чақиради. Сутни озгинадан синаб - синаб, болангизни кузатиб ичиринг;
>	Тухум оқи - хафтада битта тухум есангиз етарли, акс ҳолда болада аллергия кўзгаши мумкин;
Буғда пишган гўшт - агар болангизда аллергияга мойиллик бўлса, музлаган гўштни ишлатинг. Унда аллергенлар даражаси пастроқ бўлади.
Назорат учун саволлар?
1. Хомиладор аёлларни рационал овқатланиши деганда нимани тушунасиз?
2. Ёш болали аёлларга ресторанда қандай таомларни таклиф этиш мумкин?
3. Хомиладор аёллар озиқ-овқат маҳсулотларини рангига қараб танлаши мумкинми?
4. Хомиладорларга кунлик ратсионни тузишда қандай амалий тавсиялар бериш мумкин?

7- мавзу. Болалар овқатланиши
1. Ресторанда болалар овқатланишини ташкил этиш.
Умумий овқатланиш корхоналари ичида ресторанлар алоҳида аҳамият эга. Шундай экан ресторанларда болалар овқатланишини тўғри ташкил эташ, уларнинг организми хусусиятларидан келиб чиқиб менюлар ишлаб чиқиш муҳим аҳамиятга эга. Чунки овқатланишни организм талабларига монанд бўлиши болани иммун ҳолати, салбий реакцияларга қаршилик қобилияти, жисмоний ва руҳий ривожланишини бевосита белгилайди. Ушбу жараёнларни тўлақонлигини таъминлаш овқат маҳсулотлари таркибида асосий ва қўшимча моддаларнинг, яъни витаминлар, микроэлементлар, минерал тузлар ва бошқалар бўлишини тақозо қилади. Шу боисдан ҳам эрта ёшдаги болалар соғлигини сақлашга қаратилган тадбирлар орасида уларни етарли даражада ва монанд овқатланиши муҳим аҳамият касб этади.
Икки - уч ёшларда боланинг фаол ҳаракати ривожланиши ва модда алмашинуви кучайиши сабабли қувватни кўп сарфланиши оқибатида асосий овқат моддаларига бўлган кунлик эҳтиёж ошиб боради. Бунда оқсил ва ёғ - 53 г, углеводлар- 212 г, рацион калорияси 1540 ккал ва асосий овқат моддаларини (оқсил, ёғ, углеводлар) нисбати 1:1:4 бўлиши керак. Оқсилларнинг 70% ҳайвонларникидан ташкил топиши лозим. Чунки бу ўсаётган бола организмини ривожланиши ва марказий асаб тизимини жадал шаклланишини таъминлаб беради. Овқатда оқсилларни етишмовчилиги болаларии жисмоний ва руҳий ривожланишда ортда қолишига, касалликларга турғунлигини пасайишига, қизил қон таначаларини ҳосил бўлишини бўзилишига олиб келади. Ёғлар қувват эҳтиёжларини 40 - 50 % қоплайди ва унинг 10 - 15 % ўсимлик ёғлари ташкил қилиши лозим. Тўйинмаган ёғ кислоталари марказий асаб тизимини етилиши ва фаолияти, иммунитетни турғунлашуви учун керак. Углеводлар асосан қувват ва камроқ ҳолларда хужайраларни тикланиш жараёнида қатнашади. Улар томонидан бола организми сарфлаган қувватни 55 % қопланади. Болаларни овқатлантиришда унинг тартиби алоҳида ўрин эгаллайди. Қўйидаги 7.1- жадвалда 1 - 3 ёшли болалар учун тахминий таомнома келтирилган.
7.1-жадвал
Бир - уч ёшли болалар учун тахминий таомнома
№	Бир - уч ёшли болалар	
1	Бола талаби буйича кўкрак билан эмизиш	
2	Биринчи нонушта: суюлтирилган сигир сутида бутқа (гуручли, гречкали) 200-250 гр+6 гр сариёғ, 10 гр нон, бир дона тухум	
3	Иккинчи нонушта: 200 гр қатиқ, 25 гр бўлочка	
4	Тушлик: сабзавот ва гўштли (40-50 гр) шўрва 200 гр, 10 гр нон, 100 гр мевалар ёки:
Гўштли (200 гр) шовла, 10 гр нон, 100 гр мевалар ёки:
мошхурда 200 гр, 10 гр нон, 100 гр мевалар	
5	Толма чой (тушлик ва кечки овқат оралиғида истеъмол қилинадиган овқат): 50гр творог, 200 гр қатиқ, 15гр печенье	
6	Кечки овқат: 200 -250 гр сигир сути	

Овқатлантириш тартиби - овқат қабул қилиш оралиқларига риоя қилишни, уни ҳажми ва таркиби буйича кун мобайнида тақсимланишини назарда тутади. 1,5 ёшгача бўлган бола кунда 4 - 5 марта овқат ейди. Уни иштаҳасини сақлаш ва овқатни енгил ўзлаштирилиши учун аниқ бир вақтларда овқат қабул қилинишига риоя қилиш лозим. Қувват буйича кундалик рационни шундай тузиш керак унда нонушта ва кечки овқатга уни  25 %, тушликда - 35 %, толма чойга (тушлик ва кечки овқат оралиғида истеъмол қилинадиган овқат) - 15 % тўғри келиши керак. Бундан ташқари оқсилга бой таомлар (гўшт, балиқ, тухум) кун давомида тўғри тақсимланиши зарур.
Таомларни бир - бирига муқобил қўшиб бериш ҳам аълоҳида аҳамиятга эга. Агар биринчи таомга сабзавотли шўрва берилган бўлса, иккинчи таом гарнирига дуккакли ёки макарон маҳсулотларини буюриш мақсадга мувофиқ. Эрта ёшдаги болаларга таомнома тузилаётганда таом турларини кун мобайнида кўпайтириш лозим.
Эрта ёшдаги болаларга тавсия этилади:
* Гўшт ва гўштли маҳсулотлар (аллергик реакциялар кузатилмаса), мол, бўзоқ , қўй гўшти ва балиқнинг ёғи кам турлари;
* Сут ва сут маҳсулотлари (кефир, простокваша, қатиқ, йогурт, творог, сметана, пишлоқ);
* Нон;
* Гречка, гуруч, жухори, сули, манний ёрмаси (1,5 ёшгача), каттарок ёшларда - буғдой, перловка ёрмаси;
* Сабзавотлар, мевалар (қуруқ ва янги ўзилган мева шарбатлари);
* Мураббо, мармелад, печенье, асал;
* Ўсимлик ва ҳайвонлар ёғи.
Тавсия этилмайди:
* Ёғли гўшт, ўрдак, ғоз гўштлари, сосискалар, сарделькалар;
* Меъёридан ортиқча қанд - иштаҳани сустлаштиради, аллергик реакциялар чақиради, ошқозоности безига юкламани оширади ва модда алмашинуви (айниқса, уйқудан олдин ширинликлар зарарли) салбий таъсир кўрсатади;
* Чой (қора, кўк), қаҳва - таркибида темир моддасини боғловчи ва уни сурилишига тўсқинлик килувчи фенол бирлашмалари мавжуд;
* Газли ичимликлар - таркибида консервант ва сунъий буёқлар бор;
* Қийин эрийдиган ёғлар (қўй, мол), маргарин - овқатни организмдаги қайта ишловига тўсиқлик қилади;
* Облигат аллергенлар (ёнғоқлар, қўзиқоринлар, аччиқ, шоколад ва шоколадли конфетлар) - асаб тизимини қўзғатади, юқори аллергик таъсирга эга.
Ёзда болаларга бериладиган ёғли маҳсулотлар ҳажмини камайтириб, уларни янги сабзавотлар, кўкатлар ва сут маҳсулотлари, салатлар ва шарбатлар билан тўлдириш керак.
Бола рационида турли маҳсулотларни бирга қўшиб ишлатишни инобатга олиш лозим. Бу овқатни тез парчаланиши ва тўлиқ ўзлаштирилишини таъминлайди.
Мактабгача бўлган ёшдаги болаларни овқатланиши. Мактабгача бўлган ёшдаги болаларни организмида тез ўсиш, аъзо ва тизимларни шаклланиши давом этади, алмашув жараёнлари юқори тезликда кечади. Марказий асаб тизими тезкор суръатда ривожланади. Мактабгача даврни охирида бола барча асосий ҳаракатларни эгаллайди ва нутқи яхши ривожланган бўлади.
Уларга, айниқса, юқори ҳаракат фаоллиги хос ва бу катта энергия сарфланишини талаб этади. Бола организмини бундай ривожланиши хужайралар тузилиши учун керак бўлган моддалар, биринчи навбатда оқсиллар, витаминлар ва минералларни кўп талаб этади.
Шунинг учун мактабгача болаларни овқатлантириш эрта ёшдаги кичкинтойларни овқатлантиришдан миқдори ва сифати билан фарқланади.
Бу ёшда болалар тўрт маротаба овқатлантирилади - куннинг биринчи ярмида улар, ошқозон - ичак тизимида ўзоқ вақт ушланиб қоладиган оқсилли, иккинчи ярмида эса - углеводли, ўсимликлар ва сутли масаллиқлардан тайёрланган озиқ-овқатлар истеъмол қилишлари керак.
Ўсиб келаётган бола организмига тўлақонли оқсил зарур (гўшт, балиқ, сутли маҳсулотлар, тухум) ва у рационнинг умумий қувватини 15 % ташкил қилиши керак.
Ёғлар мактаб ёшигача бўлган болалар рациони умумий қувватининг 30 - 35 % ташкил қилиши лозим.
Улар ферментлар, гормонлар, хужайралар таркибига кириб минерал тузлар, витаминлар сурилишига таъсир кўрсатади. Организм эҳтиёжлари биринчи навбатда сариёғ ва ўсимлик мойи, қаймоқ, сутлар билан қондирилади.
Углеводлар бола организмида асосан қувват манбаи вазифасини ўтайди. Уларга бўлган эҳтиёж ўз таркибида полисахаридлар, толалар, минерал моддалар, витаминларни тутган сабзавот ва мевалар ҳисобига қондирилади.
Витамин ва минерал моддалар бола организмини тўғри ва муқобил ривожланишини таъминлаб беради. Оқсил, ёғ ва углеводларни нисбати 1:1:4 ташкил қилиши керак. Мактабгача ёшда бўлган болаларда ошқозонда овқатни ҳазм бўлиши тахминан 3 - 3,5 соат давом этади. Бу даврни охирида ошқозон бўшайди ва болада иштаҳа пайдо бўлади. Овқат бериш оралиқларида уларга бошқа маҳсулотлар, айниқса, ширинликлар бериш тавсия этилмайди. Қўйидаги 7.2 - жадвалда болаларни кунлик калорияга бўлган эҳтиёжи ва 7.3- жадвалда тахминий таомномаси келтирилган.
										7.2- жадвал
Мактабгача ёшда бўлган болаларни кунлик калорияга бўлган
эҳтиёжи
№	Ёши, йилларда	Эҳтиёжи, ккал/кг	
1	1 – 3	101	
2	4 – 6	91	
3	7 – 9	78	
	Ўғил болалар		
4	10 – 12	71	
5	13 – 15	57	
6	Қиз болалар		
7	10 – 12	62	
9	13	50	

7.3- жадвал
Мактабгача ёшда бўлган болалар учун тахминий таомнома
№	Турт - олти ёшли болалар	
1	Биринчи нонушта: сигир сутида бутқа (гуручли, гречкали) 250 гр+10 гр сариёғ, 20 гр нон, 1 дона тухум	
2	Иккинчи нонушта: творогли (сўзмали) блинчик ёки сомса, 100 гр мевалар	
3	Тушлик: гўштли димлама, 200 гр гарнир, 50 гр кўкат ва сабзавотлардан салат, 40гр нон, 100 гр мева шарбати	
4	Толма чой: 200 гр қатиқ (кефир), 50 гр бўлочка	
5	Кечки овқат: 200 гр мастава, 40 гр нон, 100 гр қатиқ	

Мактаб ёшидаги болаларни овқатланиши. Мактаб ёшидаги болаларни рационал овқатланиши, уларни ҳар томонлама ривожланишини етакчи шартларидан биридир.
Мактаб даври 7-17 ёшни камраб олади, ва тезкор ўсиш, мушак ва суякларни катталашиши, моддалар алмашинувини кучайиши кузатилади, эндокрин, юрак қон - томир, бош мия ишлари фаоллашади. Айнан шу даврда одам организмини тўлиқ етилиши ва шаклланиши кузатилади. Бу мураккаб жараёнларни таъминлаш учун, мактаб ёшидаги бола таркиби етарли даражада оқсил, углевод, минерал моддалар ва витаминларга бой тўлақонли биологик маҳсулотлар қабул қилиши керак.
Айниқса, ўсиб келаётган организмга оқсилни рационга етарли даражада кўшилиши жуда муҳим. Унинг умумий хажмини 50 - 60 % юклама ва ҳаёт шароитларига мос равишда ҳайвонлар оқсили ташкил қилиши лозим. Оқсил етишмовчилигида болаларда бош мия фаолияти бўзилиши кузатилади. Улар тез чарчайди, иш қобилияти, дарсларни ўзлаштириши пасаяди. Шунинг учун мактаб ёшидаги болалар овқатланишида асосий масаллиқлар оқсилга бой маҳсулотлар бўлиши керак. Уларга тухум, гўшт, балиқ, ёнғоқлар ва гречка киради. Кундалик мактаб таомномасида сут, сутли маҳсулотлар (творог, йогурт), тухум, гўштли, балиқли маҳсулотлар бўлиши зарур. Сутли маҳсулотлар минерал моддалар, витаминлар ва оқсилнинг асосий манбаидир. Бундан ташқари улар овқат ҳазм бўлишига ижобий таъсир кўрсатади.
Шунингдек, рационда албатта қуруқ мевалар бўлиши шарт. Кундалик таом истеъмол қилганда жайдари нондан фойдаланган мақул. Чунки унда оқига қараганда темир 30 % ортиқ, калий икки магний уч карра кўп.
Сабзавотлар микроэлемент ва витаминлар манбаи ҳисобланади ва шунинг учун бола овқат рационининг 50 % янги сабзавот ва мевалардан иборат бўлиши зарур. Алоҳида эътиборни тўлақонли нонуштага қаратиш лозим.
7 - 10 ва 11 — 13 ёшдаги мактаб болаларини овқатлантиришда тавсия этиладиган тахминий таомномалар 7.4 ва 7.5 - жадвалларда келтирилган.
7.4- жадвал
Етти ва ўн ёшдаги мактаб болалари учун тахминий таомнома
	Етти - ўн ёшли болалар	
Нонушта	 сутли бутқа (гуручли, гречкали, сабзавотли) 250 гр+10 гр сариёғ, 20 гр нон, 1 дона тухум	
Тушлик	 300 гр шўрва, гўштли димлама, 220 гр гарнир, 50 гр кўкат ва сабзавотлардан салат, 40 гр нон, 150 гр мева шарбати	
Толма чой	 200 гр Қатиқ (кефир), 50 гр, бўлочка 200 гр мевалар	
	Ўн бир - ўн икки ёшли болалар	
Нонушта	 сутли бутқа (гуручли, гречкали, сабзавотли) 250 гр+10 гр сариёғ, 50 гр нон, гўштли , балиқли таом, 90 гр омлет ёки творог	
Тушлик	 шўрва, 400 гр бульон, 75 гр гўштли ёки балиқли таом, 200 гр
гарнир, 50 гр кўкат ва сабзавотлардан салат, 100 гр нон, мева шарбати, компот, 200 гр кисель	
Толма чой	 200 гр қатиқ (кефир), бўлочка, 50 гр печенье, 200 гр мевалар	
Кечки овқат	 250 гр сабзавотли ёки сутли таом, 100 гр нон, 200 гр қатиқ ёки наъматак дамламаси	

Қўйидаги 7.5 - жадвалда турли ёшдаги болалар кундалик истеъмол қиладиган маҳсулотлар ва таомларнинг меъёри граммларда келтирилган.
7.5- жадвал
Кундалик истеъмол қилинадиган маҳсулотлар ва таомларнинг ҳажмий меъёри (граммларда)
Таомлар	Боланинг ёши	
	1 - 2	3 – 4	5 – 6	7 - 10	11 - 13	
Нонушта	
Сутли бутқа ёки сабзавотли таом	150	180	200	200	240	
Гўштли, балиқли таом, омлет ёки творог	60	70	60	70	90	
Сут, шарбат, маданли сув	150	180	150	200	200	
Тушлик	
Салат	40	50	50	50	50	
Шўрва, бульон	150	180	200	300	400	
Гўштли ёки балиқли таом	60	70	70	70	75	
Гарнир	120	130	130-150	150	200	
Шарбат, компот, кисель	150	180	150	200	200	
Толма чой	
Қатиқ, сут	150	200	200	200	200	
Бўлочка, печенье	60	70	35-50	50	50	
Мевалар	150	150	100	200	200	
Сабзавотли ёки сутли таом	200	200	180	250	250	
Қатиқ, сут ёки наъматак дамламаси	200	200	180	200	200	
Бир кунлик нон меъёри:	
Буғдой нони	70	120	150	165	200	
Жайдари нон	20	40	20	75	100	
Мевалар	150	150	100	200	200	

Назорат учун саволлар?
1. Ресторанда болалар овқатланишини қандай ташкил этиш зарур бўлади?
2. 1 ёшдан 3 ёшгача бўлган болалар учун қандай таомлар тузилади?
3. Мактаб ёшдаги болаларни овқатланиши қандай ташкил этилади?
4. 7-10 ёшдаги мактаб болалари учун қандай таомнома тузилади?
5. Мактаб даври болалари организмида қандай физиологик ўзгаришлар рўй беради?
8-мавзу. Ўсмирлар овқатланиши.
Болалар ва ўсмирлар овқатланишини тўғри ташкил қилиш уларнинг жисмонан ривожланишида, соғлом ўсиши ва юқумли касалликларга қарши кўрашиш қобилиятининг юқори бўлишида руҳан тетик бўлишида муҳим аҳамиятга эга. 
Болалар ва ўсмирларнинг овқатланиш режими, улар организмининг ўсиши билан боғлиқ ўзига хос хусусиятларга эга: 
- модда алмашинуви жараёнини кучайганлиги ассимиляция жараёни диссимиляция жараёнидан юқори бўлиши (10 йил ичида болалар 40-50 см.гача ўсади, тана оғирлиги эса 30 кг гача ортади); 
- организмнинг энергея сарфининг ортганлиги;
- марказий нерв системаси ва жисмоний органларнинг тараққиёти; 
- ўқиш жараёнида замонавий кучли ақлий меҳнат билан шуғулланиш ва бошқалар; 
Шу хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда болаларга бериладиган овқатлар қуйидаги гигиеник талабларга жавоб бериши керак: 
1. Истеъмол қилинадиган овқатлар таркибида организм учун зарур бўлган озиқ моддалар-оқсиллар, ёғлар, витаминлар, углеводлар, минерал моддалар, ва сув етарли миқдорда бўлиши ва физиологик меъёрларга мос келиши керак. 
2. Истеъмол қилинадиган овқатлар ҳар хил бўлмоғи лозим. Бунга ўсимлик ва ҳайвон маҳсулотлари, сут ва сут маҳсулотлари, гўшт, балиқ, тухум, нон, ёрмалар, мевалар, сабзавотлар ва бошқа маҳсулотларни киритиш мумкин. 
3. Тайёрланган овқат сифатли бўлиши, чиройли қилиб безатилган, иштаҳа очадиган бўлиши, санитар-гигиеник қоидаларга тўлиқ амал қилиб тайёрланган бўлиши керак. 
4. Ҳажми жиҳатдан истеъмол қилинадиган таом етарли бўлмоғи, ёшига мос ва кундалик энергея сарфини ўрнини қопламоғи зарур. 
5. Истеъмол қилинадиган овқатни кун бўйича тўғри тақсимламоқ зарур. Бунда овқатланиш вақтини муайян соатга мўлжаллаб қатъийлаштириб қўймоқ лозим. 
Болаларнинг ўсиши ва улғайиши даврида овқат таркибида оқсиллар миқдорининг етарли бўлиши муҳим аҳамиятга эга. Истеъмол қилинадиган ҳар галги овқат маҳсулотлари таркибидаги оқсиллар организмда янгидан-янги тўқималар ҳосил бўлишида, тараққий этишида иштирок этади. 
Оқсиллар организмнинг юқумли касалликлар чиқарувчи микробларга қарши ҳимоя кучининг-иммунитетнинг ҳосил бўлиши учун зарур. Бундан ташқари оқсиллар организмда ферментлар ва гармонлар ҳосил бўлишида бевосита иштирок этади. 
Агар бола етарли даражада оқсил моддали маҳсулотлар истеъмол қилмаса унинг ўсиши сусаяди, юқумли касалликлар таъсирига бардош беролмайди. 
Бундан ташқари оқсил етишмаганда ички безлар, яъни қалқонсимон без, буйрак ости бези, жинсий безлар фаолиятида ўзгаришлар рўй беради. Ҳозир фақат таркибида кам миқдорда оқсил тутган овқатлар истеъмол қилгандагина эмас, балки таркибида керагидан ортиқ миқдорда оқсил тутган таомлар истеъмол қилганда ҳам организм салбий таъсирларга учраши исботланган. Бундан салбий таъсирларга буйракда фунционал ўзгаришлар содир бўлиши, аллергик касалликлар келиб чиқиши, ички безлар фаолиятининг ошиб кетишини киритиш мумкин. 
Мана шуларни ҳисобга олган ҳолда болалар истеъмол қиладиган таомлар таркибидаги оқсиллар организмнинг физиологик эҳтиёжини тўла қондирадиган аммо шу билан бирга ортиқчалик қилмайдиган даражада бўлишга қатъий амал қилиши керак. 
Физиологик меъёрларга кўра бола организмининг бир суткалик оқсил моддаларига бўлган эҳтиёжи мактабгача ёшдаги болаларга 3-5 ёшгача ҳар 1 кг тана оғирлигига 3,8 г, 5-7 ёшгача 3,5 г бўлиши керак. Ҳайвон оқсили умумий оқсил миқдорининг 65% ни ташкил қилиши зарур. 
Ёғларни организм учун физиологик аҳамияти ниҳоятда катта. Улар организм йўқотган энергияни қоплайди. Организмни ташқи муҳит омилларга қарши кўрашиш қобилиятини оширади, бундан ташқари ҳайвон ёғлари А, Д, Е, К витаминларнинг манбаи ҳисобланади. 
Овқат маҳсулотлари таркибида ёғ етишмаслиги бола организмига ёмон таъсир этади. Ёғ танқислиги организм вазнини камайтиради, ташқи муҳитга таъсири кучини сусайтиради, болалар жисмоний ривожланишдан орқада қолади, тез-тез касал бўлади. 
Болаларга сут ёғлари билан биргаликда ўсимлик ёғларини ҳам бериш зарур. Асосан кунгабоқар ёғи, жўхори мойларини болалар овқатига ишлатиш тавсия этилади, чунки улар таркибидаги фосфатит ва ўта тўйинган ёғ кислоталари бу ёғларни юқори ҳароратда қиздирилмаганлиги сабабли сақланиб қолади. 
Болаларга тавсия қилинадиган овқат маҳсулоти таркибидаги ёғ суткалик энергия сарфининг 30% ини қоплаши керак. Углеводларнинг асосий вазифаларидан бири-организмнинг энергия сарфини қоплашдир. Ҳар қандай жисмоний ҳаракат углеводларга бўлган эҳтиёжни оширади. Нон ва макарон маҳсулотлари, ёрмалар, картошка, шакар, қандолат маҳсулотлари, турли ширинликлар углевод етказиб берадиган асосий манбалардир. 
Бола рационидаги қанд ва крахмал нисбати 1:3 бўлиши керак, бу деган сўз қанд рационидаги умумий углеводлар миқдорининг 1/3 қисмини, крахмал 2/3 қисмини ташкил этиши керак. Крахмал яхши пишмаган меваларда, жавдар унидан тайёрланган нонда, ёрмаларда, илдиз мевали сабзавотлар таркибида кўп бўлади. 
Осон ўзлаштириладиган углеводларнинг (конфет, шакар, мурабболар) ортиқча истеъмол қилиниши бола организмига ёмон таъсир кўрсатади: иштаҳасини пасайтиради, тери остида ортиқча ёғларни тўпланишига, турли аллергик касалликларни келтириб чиқаришга, тишларни кариесланишига, терида йирингли касалликларни келтириб чиқаришга сабабчи бўлади. Болаларнинг бир кунлик овқатда углеводлар миқдори суткалик умумий калориянинг 54% ини ташкил этиш керак. 
8.1-жадвал
Болалар ва ўсимликларнинг бир кунлик оқсил, ёғ, углеводларга бўлган эҳтиёжи ва овқатлар тўйимлилиги жадвалда кўрсатилган.
Боланинг ёши	Оқсиллар, гр	Ёғлар, гр	Углеводлар, гр	Тўйимлилиги, ккал	
1-3 ёш	53	53	212	1540	
4-6 ёш	68	63	270	1970	
7-10 ёш	79	79	320	2300	
11-13 ёш ўғил бола	93	93	370	2700	
қиз бола	85	85	340	2450	
14-17 ёш ўғил бола	100	100	400	2900	
қиз бола	90	90	360	2600	

Болалар овқатланишини тўғри ташкил қилишда витаминларнинг аҳамияти жуда катта. Улар организмда модда алмашинувида иштирок этади, болаларнинг тўғри ўсишига ва ривожланишга, организмнинг турли касалликларга қарши чидамини оширади. 
Витамин бўлмаса, демак организмда модда алмашинуви бузилади, ҳаёт фаолияти издан чиқади, озиқ моддаларни ўзлаштириш, тўқима ва ҳужайраларнинг кўпайиши ва тикланиши бузилади. Шундай экан улар болаларнинг ҳар кунги овқат маҳсулотлари таркибида етарлича бўлмоғи керак. Болаларнинг ўсиши ва ривожланишда минерал моддалар ҳам катта роль ўйнайди. Улар бола организмининг ҳамма тўқима ва ҳужайраларидаги моддалар таркибига киради. Суяк, мушак тўқималари ривож топишида, қон яратилишида, нерв системалари такомиллашишида, модда алмашинуви жараёнларида иштирок этади. Улар оқсиллар каби орган ва тўқималар учун пластик материал бўлиб хизмат қилади. Минерал моддаларнинг бир қисми ҳужайраларда ва тананинг тўқима суюқликларда эриган тузлар ҳолида, бошқа бир қисми қон, мия, мушакларда сарф бўлади. Уларнинг кўп қисми организмда суяк ва тишлар ҳосил бўлишига кетади. Бинобарин, болаларнинг ўсиши учун улар истеъмол қиладиган овқат таркибида етарли миқдорда минерал тузлар ҳам бўлиши талаб этилади. 
	8.2-жадвал
Бир кг тана вазнига 1 соат давомида сарфланадиган энергия (ккал)
№	Саккиз - ўн бир ёшли болалар	
1	Тинч ўтирганда	1,89	Жисмоний тарбия машкларида	3,33	
2	Тинч турганда	1,89	Дурадгорлик ишларида	4,40	
3	Юрганда	3,50	Таёк билан уйнаганда	11,30	
	Ўн бир - ўн турт ёшли болалар	
1	Тинч ўтирганда	1,50	Мўсика, жисмоний тарбия	2,57	
2	Дарс давомида (хориж тиллари, кимё, математика)	1,62	Дурадгорлик ўстахонасидаги ишлар	3,52	
3	Дарс давомида (расм, география, физика)	1,72	Юрганда	3,05	
8.3	-жадвал
Болалар ва ўсмирлар истеъмол қилиши учун тавсия қилинадиганган кунлик витаминлар миқдори
№	“Витаминлар”	7-10 ёш	11-13
ўғил болалар	11-13
қиз болалар	14-17 ўсмирлар	
1	С (мг)	60	70	70	70	
2	А (мкг)	700	1000	800	1000	
3	Е (мг)	10	12	10	15	
4	Д (мкг)	2,5	2,5	2,5	2,5	
5	В1 (мг)	1,2	1,4	1,3	1,5	
6	В2 (мг)	1,4	1,7	1,5	1,8	
7	В6 (мг)	1,6	1,8	1,6	2,0	
8	РР (мг)	15	18	17	20	
9	Фолат кислотаси (мкг)	200	200	200	200	
10	В12 (мкг)	2,0	3,0	3,0	3,0	
8.4-жадвал
Ёши	7-10	11-13	11-13	14-17	14-17	
	ёш	ўғил болалар	қиз болалар	ўсмирлар	Қизлар	
Кальций	1100	1200	1200	1200	1200	
Фосфор	1650	1800	1800	1800	1800	
Магний	250	300	300	300	300	
Темир	12	15	18	15	18	
Рух	10	15	12	15	12	
Йод (мкг)	100	150	150	150	150	
Болалар ва ўсмирлар истеъмол қилиши учун тавсия қилинган кунлик асосий минерал моддалар миқдори (мг/кг)

Маҳсулотлар ва бир кунлик овқатланишнинг меъёрий кўрсаткичлари 8.5– 8.6 жадвалларда келтирилган.  					8.5-жадвал
Бир кунда истеъмол қилинадиган маҳсулотлар (г)

№	Маҳсулотлар	11 - 13 ёшлар	14 - 17 ёшли йигитлар	14 - 17 ёшли қизлар	
1	Жайдар нони	100	150	100	
2	Буғдой нон	200	250	200	
3	Буғдой уни	20	20	20	
4	Картошка ўни	2	2	2	
5	Макарон маҳсулотлари	15	15	15	
6	Ёрмалар	35	35	35	
7	Дуккакликлар	10	10	10	
8	Гўшт маҳсулотлари	175	220	220	
9	Тухум	1	1	1	
10	Балиқ маҳсулотлари	60	70	70	
11	Сут	500	500	500	
12	Творог ва творог маҳсулотлари	45	50	50	
13	Сметана ва қаймоқ	15	15	15	
14	Пишлоқ	10	15	15	
15	Сариёғ	25	30	30	
16	Ўсимлик ёғи	15	15	15	
17	Картошка	250	300	275	
18	Турли хил сабзавотлар	300	350	350	
19	Янги ўзилган мевалар	150 - 200	150 - 200	150 - 200	
20	Қуритилган мевалар	10 - 15	10 - 20	10 - 20	
21	Шакар ва қандолат маҳсулотлари	85	100	100	
22	Чой	0,2	0,2	0,2	
23	Туз	7 - 8	9 - 10	8 - 9	

8.6-жадвал
Бир кунда истеъмол қилинадиган таомларнинг хажмий меъёри (г)
№	Маҳсулотлар	11 - 13
ёшлар	14 - 17 ёшли йигитлар	14 - 17 ёшли қизлар	
Нонушта	
1	Сутли бутқа ёки сабзавотли таом	200	240	280	
2	Гўштли, балиқли таом,	70	90	100	
	омлет ёки творог				
3	Сут, шарбат, маданли сув	200	200	200	
Тушлик	
1	Салат	50	50	50	
2	Шўрва, бульон	35	35	35	
3	Гўштли, балиқли таом	70	75	75-100	
4	Гарнир, кўкатлар	175	220	220	
5	Шарбат, компот, кисель	200	200	200	
Толма чой	
1	Қатиқ, сут	200	200	200	
2	Бўлочка, печенье	50	50	50	
3	Мевалар	200	200	200	
Кечки овқат	
1	Ёғсиз гўштли, сабзавотли ёки сутли таом, сабзавотли салат, кўкатлар	250	200	300	
2	Қатиқ, сут, наъматак дамламаси	200	200	200	
Бир кунлик нон, миқдори	
1	Буғдой уни	165	200	200	
2	Қора нон	75	100	100	

Талабалар овқатланиши. 
Талабалар организми ёши, таълим жараёни ва яшаш шароитига қараб ўзига хос хусусиятга эга. Маърузалар ва амалий машғулотларда берилган ўқув юкламаларини ўзлаштириш, турли хил масалаларни ечиш ва ҳал қилувчи босқич - имтиҳон жараёни асабийлик ҳолатини сезиларли даражада оширади. Имтиҳон олдидан кучли ҳаяжонланиш ва имтиҳон вақтида нафас олиш, қон босими кўтарилиши ҳамда томир уришини тезлашиши кузатилади.
Талабалар организмига бирламчи турмуш тарзидаги ўзгаришлар катта таъсир кўрсатади. Берилаётган маълумотлар ҳажмининг кўпайиши, қуйи таълим муассасалари юкламаларига қараганда кўпроқ талаб қўйилиши, ўз вақтини мустақил тақсимлай олмаслик ва турмуш тарзини тўғри ташкиллаштира билмаслик руҳий юкламанинг ошишига олиб келади.
Ёшлар организмида ҳали шаклланиб улгурмаган физиологик жараёнлар мавжуд, бу биринчи навбатда нейрогуморал тизими бўлиб, улар овқат рациони мувозанати бўзилишига сезгир бўлишади. Қишлоқ жойларидан катта шаҳарларга келиб таълим олувчилар овқат таркибининг ўзгариши улар организмига салбий таъсир кўрсатади. Бунга сабаб қишлоқда овқат рациони таркибида кўпроқ ўсимлик маҳсулотлари мавжуд. Унда колбаса, олий навли ўн маҳсулотларининг кўпайиши ичак ҳаракати сусайишига ва қабзиятга олиб келади. Кўп талабалар ўқиш даврида овқатланиш тартибини бўзиши оқибатида уларда «ёшлар хасталиги» номини олган овқат ҳазм қилиш тизими касаллиги ривожланади.
Дарсни ўзлаштириш ва овқатланиш тартиби орасида боғлиқлик аниқланган: агар талаба оч қорин билан дарсга келса, уларда ўқув машғулотларини ўзлаштириш сустлашади. Қатор илмий кузатувларга кўра, қониқарли баҳога ўқийдиган талабаларнинг 60% икки, яхши баҳога ўқийдиганларнинг 80 % уч марталик овқатланиш тартибига риоя қилишган.
Техника йўналишида таҳсил олаётган талабаларда юкламалар асосан ҳисоб - китоб, чизма жадвалларни бажариш жараёнида зўриқиш кўпроқ кўриш тизимига тушади.
Талабанинг овқатланиш маданиятига риоя этишининг энг оддий усули, бу ўз вазнини назорат қилиб туришидир. Вазннинг ортиқчалиги ёки етишмовчилиги асосий саломатлик кўрсаткичи ҳисобланади.
Талабалар овқатланишни мувофиқлаштиришда қўйидаги тавсияларга амал қилишлари лозим:
* овқат рационида сифатли табиий маҳсулотлар, яъни янги сабзавот ва мевалар, сут ва балиқ бўлиши керак;
* овқат рационини тузишда талабалар организмининг ўзига хос хусусиятлари ва яшаш шароити ҳисобга олиниши зарур. Кунда тўрт марта овқатланиш мақсадга мувофиқ ва кунлик истеъмолнинг 25 % нонушта, 35-40 % тушлик, 10 - 15 % толма чой ва 25 % - кечки овқат бўлиши керак. Овқатлар хилма - хил бўлиши ва куннинг маълум бир вақтида овқатланиш зарур. Кечки овқатланиш уйқудан 2 - 3 соат олдин бўлиши керак. Шарбат, конфет, олма – булар алоҳида (қўшимча) овқатланиш тури ҳисобланади;
* Овқат рационини озуқавий ва биологик қиймати юқори бўлган маҳсулотлар (витаминлар, минерал моддалар, кальций, темир, йод, руҳ, ярим туйинмаган ёғ кислоталари ва овқат толалари билан бойитиш) билан ташкил қилиш. Оқсилли овқатлар (қорамол, товуқ, балиқ гўштлари, тухум, пишлоқ) рационда бир маротабадан кам бўлмаслиги керак;
* Хафтада 1 - 2 кун кўп миқдорда кўкатлар, сабзавотлар ва мевалар истеъмол қилиб вегетариан куни деб эълон қилиш мақсадга мувофиқ. Кунлик овқат таркибида камида бир маротаба ҳул мева ва сабзавотлар (карам, лавлаги ва сабзи), сабзавотли овқатлар (салатлар, бутқалар, шарбатлар ва бошқалар) олма, ёнғоқлар бўлиши талаб этилади;
* Ёғли гўшт тановвул қилганда, албатта ҳазм қилишни яхшилайдиган салатлар, айниқса кўкатлар истеъмол қилиш керак. Шакар ва тузни истеъмоли меъёр даражасидан ошмаслиги лозим. Шакарни асал, қуритилган хурмо ёки магизга алмаштириш мумкин;
* Ичак тизими яхши ишлаши учун рационга кўп миқдорда овқат толаларини (кепакли нон, печеньеларнинг махсус турлари, буғдой кепаги қўшилган шўрвалар, салатлар, қатиқ ва бошқалар) тутувчи маҳсулотлар қўшилади;
* Асаб тизимини барқарорлаштирувчи ва ақл-идрокни теранлаштирувчи қўйидаги маҳсулотлар - сабзи, қалампир, карам, лимон, гилос, ёнғоқ, зира, пиёз ва балиқ ёғи кабилар тавсия қилинади;
Назорат учун саволлар?
1. Болалар ва ўсмирлар овқатланиш режими уларнинг организми хусусиятидан келиб чиқиб қандай бўлиши керак?
2. Ўсмирлар ва болалар улғайиш даврида овқат таркибидаги оқсилларнинг аҳамияти қандай?
3. Ёғларни физиологик аҳамиятини қандай изоҳлайсиз?
4. Болалар ва ўсмирлар истеъмол қилиши тавсия этиладиган кунлик асосий минерал моддалар миқдори қандай?
5. Талабалар овқатланиш хусусиятини тушунтириб беринг?

9-мавзу. Турли касб эгаларининг овқатланиши
1.Турли касбдаги ишчи ходимларнинг овқатланиши ташкил этиш
Ресторанларда турли касб эгаларининг тўғри овқатланишини ташкил этишда турли касб хусусиятлари инобатга олинади. Илмий адабиётларда берилган маълумотларга асосланган ҳолда катта ёшдаги меҳнат қобилиятига эга аҳоли овқатланиш даражаси иш фаолиятига қараб 5 та гуруҳга ажратилган:
1-гуруҳ.	 Ақлий меҳнат билан шуғулланувчилар: корхона раҳбарлари, инженер-техник ходимлар, тиббиётнинг айрим соҳалари ва фан билан шуғилланувчи ходимлари, ижодкорлар, маданият, режалаштириш ва ҳисоб - китоб бўлими хизматчилари, котибалар, иш юритувчилар, пультда ишловчилар, диспечерлар.
2-гуруҳ.	Енгил жисмоний иш билан шуғилланувчилар: иш фаолияти енгил жисмоний куч талаб қиладиган инженер техник ходимлар, автоматлаштириш ва радиоэлектрон корхоналарининг ишчилари, тикувчилар, агрономлар, зоотехниклар, ветеринарлар, тиббиёт ҳамширалари, кичик тиббиёт ходимлари, саноат моллари билан савдо қилувчилар, алоқа ва телеграф хизматчилари, ўқитувчилар, жисмоний тарбия ҳамда спорт инструкторлари ва тренерлари. 
3-гуруҳ. Ўртача оғирликдаги иш билан шуғулланувчилар: Металлга ва ёғочга ишлов берувчилар, чилангарлар, созловчилар, жарроҳлар, кимёгарлар, тўқувчилар, косиблар, транспорт ҳайдовчилари, озиқ-овқат корхонаси ходимлари, умумий овқатланиш ва коммунал хўжалиги ишчилари, озиқ-овқат дўконлари сотувчилари, фермерлар уюшмаси бошлиқлари, темир йўлчилар, сувчилар, кўтарма кранларнинг машинистлари, матбаачилар. 
4-гуруҳ. Оғир жисмоний меҳнат билан шуғулланувчилар: қурувчи ишчилар, қишлоқ хўжалиги ходимлари ва механизаторлар, ер юзасида ишловчи кончилар, нефть ва газ саноати ишчилари, металлурглар, қуювчилар, дурадгорлар, ёғочни қайта ишлаш корхоналари ва қурилиш материаллари саноати ишчилари.
5-гуруҳ. Ўта оғир жисмоний меҳнат билан шуғулланувчи ишчилар: кончилар, пулат қуювчилар, дарахт кесувчилар, ғишт терувчилар, бетончилар, ер қазувчилар, юк ташувчилар, иш жараёни механизациялаштирилмаган қурилиш материаллари ишлаб чиқарадиган соҳа ишчилари.
Ҳар бир гуруҳ ўз навбатида 3 та кичик гуруҳга бўлинган - 18-29 ёш, 30-39 ёш ва 40-59 ёш. Ўртача мутлақ тана вазни сифатида эркаклар учун 70 кг, аёллар учун 60 кг қабул қилинган.
Турли касбий гуруҳлар учун жисмоний фаоллик коэффициенти (ЖФК) турли фаолият доираларида машғул бўлган ишчиларнинг бир кунлик қувват сарфлашини ҳисобга олади. Меҳнат интенсивлиги ва оғирлигидан келиб чиққан ҳолда барча ходимлар эркаклар учун бешта гуруҳга ва аёллар учун тўртта гуруҳга бўлинади:
1.	ЖФК 1,4 (илмий ходимлар, талабалар, педагоглар, мансабдорлар - асосан ақлий меҳнат ходимлари);
2.	ЖФК 1,6 (конвейерда, хизмат кўрсатиш соҳасида ишловчилар, тиббиёт ходимлари);
3.	ЖФК 1,9 (станокда ишловчилар, автотранспорт ҳайдовчилари, темир йўлчилар, “тез ёрдам” шифокорлари ва жарроҳлар);
4.	ЖФК 2,3 (қурилиш ва қишлоқ хўжалиги ишчилари, металлурглар - оғир жисмоний меҳнат ходимлари);
5.	ЖФК 2,5 (юк ташувчилар, ўрмон кесувчилар, тоғ-кон ишчилари, бетон қуювчилар, ер қазувчилар - механизациялашмаган оғир меҳнат билан шуғилланувчи ишчилар).
Юқорида кўрсатиб ўтилганлар, албатта, мавжуд касбларнинг тўлиқ ва  турфа туманлигини қамраб ололмайди, лекин ҳар бир киши касбий фаолиятидан келиб чиқиб ўзининг жисмоний фаоллик коэффициентини тахминан аниқлаши мумкин.
17 ёшгача бўлган болалар ва ўсмирлар учун овқатга бўлган эҳтиёжни 8 гуруҳи фарқланади. Жинсга боғлиқ ҳолда фарқланиш 11 ёшдан жорий этилади. Ишлаб чиқариш - техник коллежларда таълим олувчи ўсмирлар учун меъёр 10-15 % оширилади. Ёши 60 дан юқори шахслар 2 гуруҳга ажратилган: Биринчи гуруҳ 60 - 74 ёшлилар ва иккинчи гуруҳ 75 ва ундан юқори ёшлилар.
Кундалик рационнинг озиқ таркиби ва энергетик қийматини асослашда термик ишлов бериш жараёнида озиқ моддалар йўқотилишини ҳам назарда тўтиш лозим (витаминлар таркибининг камайиши, қовуриш вақтида ёғнинг сачраши, ёниши ва бошқалар). Бу йўқотиш баъзан (тарелкалар ва идишлардаги овқат қолдиқлари) 10 - 25%га етади. Жаҳондаги етакчи олимларнинг фикрига кўра, сўнгги йилларда 20 - 30 ёшга тўлганлар орасида ҳам “атеросклероз” касаллиги аниқланмокда. Уларнинг фикрича, бунинг асосий сабаби, соғлом турмуш тарзига амал қилинмаётганликдадир. Айрим ёшлар кам ҳаракат, кўп вақтларини компьютер атрофида ўтказадилар, таом истеъмол қилиш тартибига амал қилмайдилар, спиртли ичимликлар ва никотинни суистеъмол қиладилар. Склерознинг дастлабки босқичларида баъзан сабабсиз холсизлик юзага келади. Ундан ташқари, таъсирчанлик, паришонхотирлик, тез чарчаш, куннинг якунига келиб ишга ярамай қолиш, тез асабийлашиш пайдо бўлади. Кейин эса хотира ва эътибор пасаяди, одам бир машғулотдан бошқасига қийинчилик билан киришади. Эътиборнинг ёмонлашиши натижасида хатоларга йўл қўяди, иш унуми пасаяди. Бундай вазиятда овқатланиш, меҳнат ва дам олишни тартибга солиш керак. Таомлар таркибида шавел ва сийдик кислотаси бўлмаслиги керак. Какао, шоколад, қора чой, исмалоқ, шовул, шпрот балиғи, сардина, барча турдаги гўштлар, спиртли ичимликлар истеъмолини камайтириш ва чекишдан воз кечиш зарур. Сутли маҳсулотлар эса аксинча, доимо таомномада бўлиши лозим. Мевалар, сабзавотлар, ёрмалар, тухум, пишлоқ, нон ҳам фойдали. Ош тузи истеъмолини ҳам камайтириш керак.
Кўпчилик аёллар 30 ёшдан ошгандан сўнг тана вазни ортишидан шикоят қиладилар. Улар турли хил парҳез сақлайдилар, енгил спорт турлари билан шуғулланадилар, лекин тана вазни камаймайди, чунки бу ёшда моддалар алмашинуви пасайиши кузатилади. Ушбу ҳолатни келиб чиқмаслиги учун организмни “уйғотиш” тавсия этилади. Бунинг учун нонуштада мева, оқсил ва толага бой маҳсулотларни истеъмол қилиш керак. У кун давомида организмни етарли даражада қувват билан таъминланишига имконият яратади ва ўзоқ муддат тўқлик ҳиссини беради. Тушликка эса юқори калорияга эга бўлган маҳсулотлардан воз кечиш буюрилади. Макарон, бутерброд, картошка, ширинликлар истеъмол қилиниши чегараланади. Кўп миқдорда кўкатлардан тайёрланган салатлар, помидор, бодринг, бўлғор қалампирини истеъмол қилиш тавсия этилади. Кечки овқатдан сўнг ширинликлар ўрнига сут маҳсулотлари, кефир, йогурт, творогни танаввул қилиш керак. Бу очлик ҳиссини камайтириш билан биргаликда, чарчокни енгади.
Ёши 40 дан ошган кишиларга овқатланиш буйича тавсиялар. 40 ёшдан кейин организмда барча жараёнлар секинлаша бошлайди. Британиялик олимларнинг аниқлашича, ёшларга нисбатан 40 ёшдан ошган одамларда организмдаги реакциялар 10-25% га камаяди. Бу бош мия фаолиятидаги ўзгаришлар билан боғлиқ. Одамнинг хотираси пасаяди, исмларни, рақамларни эслай олмайди. Бундай вазиятларда атрофдагилар оддийгина қилиб “склероз” дея хулоса чиқариб қуя колишади.
Афсуски, 40 ёшдан ошгандан сўнг қон - томир тизимида қатор ўзгаришлар кузатилади. Хафакон (гипертония) хасталиги, бош мия томирлари атеросклерози, юрак ишемик касаллиги шулар жумласидандир. Мутахассисларнинг таъкидлашича, шаҳарда яшовчи кишиларнинг ҳаёт тарзи томир касалликларига олиб келувчи омиллар билан тўла. Уларни етакчиларидан бири нотўғри овқатланиш, унинг таркибида оқсил ва ёғларнинг кўплиги, камҳаракатлик, доимий асабийлашишлар ҳисобланади.
Ёш ўтиши билан баъзан яна бир муаммо - остеопороз қўшилади. Гормонал ўзгаришлар натижасида организмда 40 ёшдан кейин суякда кальций миқдорининг камайиши кузатилади. Улар муртлашади ва натижада сезиларсиз механик таъсир натижасида ҳам синиши мумкин. Аёллар организмида ёш ўтиши билан қатор ўзгаришлар юзага келади. Ўриндан туришлари қийинлашади, ўзларини бутун тун ўхламагандек ҳис қилишади. Ушбу ҳолатлар кўпинча кальций алмашинувининг бўзилиши натижасида юзага келади. Мутахассисларнинг кузатуви соғлом суяк болаликдан шаклланишини тасдиқлайди. Агар бола ёшликдан кальцийга бой маҳсулотларни (творог, балиқ, пишлоқ, сабзи, селдер, исмалоқ) етарлича истеъмол қилса, ёши улғайгандан кейин ҳам суякларида муаммолар юзага келмайди.
Ортиқча тана вазни - 40 ёшдан ошган кўпчилик одамларнинг асосий муаммоси ҳисобланади. Айниқса, бу борада аёллар кўпроқ қайғурадилар. Чунки ёғ қатламлари танани безамайди. Шу билан бирга семизлик юрак қон - томир, овқат ҳазм қилиш тизимида жиддий ўзгаришлар ривожланишига ва қандли диабетга сабаб бўлади, тери қопламларида салбий ўзгаришларга олиб келади ва таянч - ҳаракат тизимининг касалликлар юзага келади.
Франциянинг Оверни шаҳридаги инсон овқатланишини ўрганиш марказида ўтказилган кузатувлар 40 ёшдан кейин одам ҳар йили у 0,5 - 2,0 % мушак массасини йўқота бошлашини кўрсатди. Бу кўрсаткични таомномага гўшт қўшиш билан камайтириш мумкин. Бунда унинг оқсили таркибидаги лейцин моддаси муҳим аҳамиятга эга экан. Лейцин мушакни сақлашга ёрдам бериши ва унинг камайишини олдини олиши исботланган. Аминокислоталар йиғилган ҳолда оқсилни ташкил этади. Улар организмга озиқ-овқатлар орқали тушади.
Қирк ёшдан ошган кишиларга қўйидагича овқатланиш тавсия этилади:
♦ Аёллар овқатланиши тўлақонли бўлиши ва барча озуқа моддалари - оқсиллар, ёғлар, углеводлар, витаминлар ва минерал моддаларни етарли миқдорда қамраб олиши зарур.
♦ Озуқа моддалар мувозанатлаштирилган нисбатда бўлиши ва рационнинг қувватини бироз пасайтириш керак. Таомномадан таркибида кўп углеводлар ва ёғлар тутувчи озиқ-овқатларни, ҳайвон ёғлари ва бошқа холестерин манбаларини камайтириш лозим. Ортиқча углеводларнинг ичакда сурилишини секинлаштириш учун овқат таркибида толалар сақловчи моддалар кўп бўлиши керак. Толалар ўзлари ҳазм бўлмасдан, тўйганлик ҳиссини пайдо қилишади, ичаклар деворидаги асаблар учини қитиқлаб унинг ҳаракатланишини кучайтиради, углеводларнинг сурилишини камайтиради. Ёрмалар, йирик тортилган ундан тайёрланган нон, қаттиқ навли буғдойдан тайёрланган макарон маҳсулотлари, ошкўклар, сабзавотлар, қўзиқоринлар ва меваларда катта миқдорда овқат толалари мавжуд.
❖	Аёлларнинг овқат рационида сут ва сут маҳсулотлари, турли хил балиқ ва денгиз маҳсулотлари, гўшт, тухум, турли ёрмалар, нон (йирик тортилган ундан бўлгани маъқул) албатта бўлиши керак. Мева ва сабзавотлар, айниқса, организмни витаминлар ва минерал моддалар мажмуаси билан таъминлашга имкон яратувчи барг шаклидаги сабзавотлар овқатланишнинг мажбурий ва кенг тақдим этилувчи таркибий қисми ҳисобланади.
Овқатланишга қўйидагича ёндошиш мақсадга мувофиқ:
•	Овқат олдидан ярим стакан сув ёки ширин бўлмаган шарбат ичиш;
•	Овқатларни турли - туман бўлиши;
•	Овқат етарли ҳажмда бўлиши;
•	Оз - оздан, аммо тез - тез (ҳар 2,5 - 3,0 соатда), бир танаввулда ейиладиган овқат хажмини назорат қилган ҳолда овқатланиш;
•	Осон ҳазм бўлувчи углеводлар (шакар, сутли шоколад, мураббо) истеъмолини камайтириш;
•	Аччиқ чой ёки қахва ичмаслик, бироқ бошқа суюқликларни чекламаслик, энг яхшиси кунда 1,5 - 2,0 л қайнатиб совутилган сув ёки суюқ кук чой ичган маъқул;
•	Овқатни шошмасдан яхшилаб чайнаб истеъмол қилиш керак. Бу унинг ҳазм бўлишига ижобий таъсир кўрсатади ва тез тўйиш ҳиссини уйготади;
•	Уйқуга 3 соатдан кам вақт колганда овқатланиш (айниқса, тўйиб ейиш)дан сақланиш керак.
Ёши 50 дан ошган инсонларга овқатланиш буйича тавсиялар. Бу даврда биологик фаол моддалар витаминлар, макро ва микроэлементлар етарлича истеъмол қилиниши зарур.
Ушбу танқисликнинг юзага келишида овқат билан уларни организмга етарли даражада тушмаслиги ёки меъёрида ўзлаштирилиши учун тўскинлик килувчи ички омиллар (ошқозон, ичаклар, жигар ва бошқа аъзоларнинг касалликлари) сабаб бўлиши мумкин. Айниқса, 50 ёшдан ошган аёлларда витаминларга эҳтиёж пасаймайди. Аксинча, уларнинг етарлича тушмаслиги аёл организмида юз бераётган жараёнларни мураккаблаштириб, климакснинг пайдо бўлишига замин яратади. Аёл овқатланишида А витамини (ретинол) ёки унинг ўрнини босувчи модда - каротиннинг етишмаслиги кўриш қобилиятини ва организмнинг ҳимоя хусусиятларини пасайтиради. Кальциферол (Д витамини) танқислиги остеопороз ривожланишига олиб келади, чунки у организмда кальцийнинг сурилишини бошқариб туради. Тухумдонларнинг сунаётган фаолиятини қўллаб - қувватлаб туриш учун антиоксидант токоферол (Е витамини) жуда зарур. Шунингдек, барча алмашинув жараёнларини бошқариб турувчи рибофлавин (В2 витамини) ва пиридоксин (В6 витамини) ҳам организм меъёрида фаолият кўрсатиши учун муҳим. РР витаминининг етишмаслиги тажанглик ва руҳий касалликларнинг шаклланишига йўл очса, цианокобаламин (В12 витамини), холин (В4 витамини), инозит (В8 витамини), шунингдек, фолат кислотаси (В9 витамини) етишмаслиги атеросклероз жараёнларининг ривожланиш эхтимолини оширади ва тезлаштиради.
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти томонидан бир кунда 500 грамм мева ва сабзавотлар истеъмол қилиш тавсия этилган. Лекин ўлкамиз йил давомида уларга бой бўлишига қарамасдан уларни ҳалқимиз ўртача 100 - 200 грамм атрофида қабул қилишади. Бу эса организмда витаминлар ва турли хил микро ҳамда макроэлементлар танқислигини юзага келтиради.
Аёллар ва эркаклардаги суяк туқимаси зичлиги 40 - 50 ёшдан пасая бошлайди. Аммо, аёлларда климакс бошланиши билан бу жараён тезлашади, аёл организмидаги кальций алмашинувини бошқариб турувчи муҳим омил йўқолади, оқибатда суякларда тақсимланган “шахсий” кальцийдан фойдаланиш бошланади. Остеопороз (суякларни аста - секин муртлашиб синиши) айрим ҳолларда “писмик ўғри” ҳам деб аталади. Суяклар сурилиб кетиши аста - секинлик билан юз беради. Шу туфайли бу касаллик даставвал ҳеч қандай оғриқ ва шикоятларсиз кечиши билан ажралиб туради. Суяклар зичлиги камайганлиги оқибатида уларнинг синиши юз берганидан кейин унинг белгилари юзага келади.
Кальций нафақат суякларни меъёрий даражада ушлаб туриш, балки қон томирлари ва унинг туқималари ҳам унга жуда мухтож бўлганлиги сабабли у ҳаётий муҳим ҳисобланади. Ушбу микроэлемент ўсмалар (рак) ўсишини секинлаштиради, холестерин пилакчаларини емиради, томирларни тозалайди, асаб тизими фаоллигини сақлаб туради.
Кальцийнинг ўзлаштирилиши организмдаги фосфор мавжудлигига бевосита боғлиқ. Шунинг учун ҳам бу жараён кальций - фосфор алмашинуви деб аталади. Агар рационда кальций кўп бўлса, фосфор эса етишмаса, унда кальцийнинг ортиқчаси организмдан чиқиб кетади. Фосфор ва кальцийнинг бир маромда ўзлаштирилишини таъминлаш учун инсон нафақат ушбу моддалар, балки Д витамини етарлича миқдорда бўлишига ҳам мухтождир. Фосфорнинг ўзлаштирилиши, организмдаги йод, фтор, кобальт, темир, магнийнинг миқдори билан боғлиқ.
Организмда кальций ва магнийнинг мўтаносибликда бўлиши катта аҳамиятга эга. Бир томондан, магний организм учун зарур, чунки унинг танқислигида қон томирлари деворларидаги кальций миқдори ошади ва улар муртлашиб, спастик қисқаришга мойил бўлиб қолади. Бироқ магнийнинг ортиқча бўлиши ҳам кальций ва фосфорнинг ўзлаштирилишига салбий таъсир кўрсатади. Шунинг учун, овқатланишда кальций ва магнийнинг нисбати 1:0,5 бўлиши тавсия этилади.
Кальций ва фосфор манбаи - сут маҳсулотлари (Пишлоқ, творог, сут) юқори биологик енгилликга эга бўлиб, 70 % дан ортиқ кальций улар билан тушади. Кальций, шунингдек, барг шаклидаги яшил сабзавотларда, соя маҳсулотларида, бодомда, фундук ёнғоғида мавжуд. Сут-қатиқ маҳсулотларини кўпроқ истеъмол қилиш мақсадга мувофиқ. Пишлоқнинг ёғсиз навлари ва ёғсиз творог ҳар куни дастурхонда бўлиши лозим. Шунингдек, юқорида таъкидлаганимиздек сабзавот ва мевалар минерал моддаларни асосий манбаи ҳисобланади 

9.1- жадвал
Ёши 50 ва ундан катта бўлган аҳолининг асосий минерал моддалар ва уларнинг мабаи - бўлган маҳсулотларга физиологик эҳтиёжлари
Минерал
моддалар	Бир кунлик физиологик эҳтиёж	Маҳсулотлар - минерал моддалар манбалари	
		ҳайвонлар
маҳсулотлари
таркибидаги	ўсимликлар
таркибидаги	
Кальций	800 мг	Пишлоқ, творог, сут, тухум	Нухат, маржумак ёрмаси, карам, салат	
Фосфор	1200 мг	Пишлоқ, творог, сут, тухум, балиқ	Нухат, маржумак ёрмаси, шарбат, нон	
Магний	400 мг	Голланд пишлоги	Нухат, маржумак ёрмаси, шарбат, нон	
Марганец	8-10 мг	Жигар, қуён гўшти, денгиз балиғи	Турли ёрмалар, нон, фундук ёнгоги, салат	
Иод	150 мкг	Сигир сути, тухум, денгиз балиғи ва бошқа денгиз маҳсулотлари		
Темир	15-18 мг	Жигар, гўшт, тухум, голланд пишлоги, балиқ	Маржумак ёрмаси, шарбат, нухат, нон, ёнғоқлар, қорағат, картошка, олмалар, карам*	
*Дон маҳсулотлари, нухат ва ёнгоқлардаги темирнинг фақат 40 % организмда ўзлаштирилади.
Хулоса қилиб айтганда, овқатланиш ҳар бир инсоннинг биологик эҳтиёжи бўлиб, у бир қатор тиббий, ижтимоий, иқтисодий ва экологик масалалар билан боғлиқ. Тўғри овқатланиш қоидаларига риоя этиш инсоннинг бутун ҳаёти давомида саломатлигини таъминлайдиган асосий ва муҳим омиллардан биридир.
Назорат учун саволлар?
1. Ресторанларда турли касб эгаларини тўғри овқатланишини ташкил этишда қандай хусусиятлар инобатга олинади?
2. Турли касбий гуруҳлар учун жисмоний фаоллик коеффициенти деганда нимани тушунасиз?
3. 40 ёшдан ошган инсонларга овқатланиш бўйича қандай тавсиялар берилади?
4. 50 ёшдан ошган инсонларга овқатланиш бўйича қандай тавсиялар берилади?
5. Катта ёшдаги инсонларда калций моддаси етишмаслиги оқибатларини тушунтиринг?

10-мавзу.	Спортчилар овқатланиши.
1.Овқатланиш корхоналарида спортчиларни овқатлантириш.
2. Ёш спортчиларни овқатланиши.

Мамлакатимизда аҳоли саломатлигини сақлашга қаратилган улкан ишлар амалга оширилмокда. Республикамиздаги барча ҳудудларида кўплаб спорт мажмуаларининг қурилиши аҳоли орасида спорт ва жисмоний фаолликни кенг тарғибот қилиниши натижада спортчиларимиз тамонидан дунёнинг нуфузли мусобақаларида юқори натижаларни эгаллаб келишмоқда. Бу эса спортни халкимиз ва айниқса, ёшларимиз орасида оммалашишига сабаб бўлмокда. Ҳозирда деярли ҳар бир оилада спортнинг у ёки бу тури билан профессионал ёки ҳаваскор шуғулланадиган ёшлар ва катталарни учратиш мумкин. Спортга ва жисмоний фаолликка бўлган оммавий қизиқишнинг ортиши бу соҳада аҳоли ва спортчиларни овқатланиш таркиби ва тартибини тузишда ҳамда уларни умумий овқатланиш корхоналари тамонидан тўғри ташкил этилиши катта аҳамият касб этади. Замонавий спорт шу жумладан, ҳаваскор спортчилар ҳам юқори жисмоний ва руҳий юкламалар таъсирида бўладилар. Уларнинг овқатланиш рационини тўғри ташкил қилишнинг асосини сарфланган энергияни қоплаш ва организмнинг сув мувозанатини таъминлашга қаратилган тадбирлар ҳисобланади.
Гиппократ ўзининг “Режим” асарида: “Инсон саломатлигини сақлаш учун фақатгина овқатланишнинг ўзи етарли эмас. У доимо жисмоний ҳаракат қилиши лозим. Таом истеъмол қилиш ва жисмоний машклар ўзаро қурама - қарши таъсир кўрсатишса ҳам, аммо уларнинг уйғунликдаги таъсири саломатликни мустахкамлашга олиб келади”,- деб таъкидлаган. Ҳақиқатдан ҳам жисмоний фаоллик ва овқатланиш тартиби муҳим аҳамиятга эга бўлиб, унга барча даврларда катта эътибор берилган.
Илмий адабиётлардаги маълумотларга кўра спортчиларни овқатлантиришда қўйидаги асосий қоидаларга амал қилиниши зарур.
1.	Спортчиларни машғулотлар давомида сарфланадиган умумий энергиясини тўлиқ қопланишини таъминлаш.
2.	Спортчиларни овқатлантиришда озиқа моддалар, сув, витаминлар, минерал моддаларнинг умумий миқдори бажариладиган жисмоний зўриқиш ва спорт турига қараб белгиланиши.
3.	Спорт мусобақаларига тайёргарлик ва мусобақа овқатланишнинг ўзига хос хусусиятларини инобатга олиш.
4.	Тана массасининг ортиб бориши ва унга мос овқатланиш рационини белгилаб олиш. 
5.	Ҳар бир спортчини овқатланишини тўғри ташкил этишда организмнинг физиологик биокимёвий хусусиятлари, миллий урф-одатлар ҳамда иқлим шароитларини ҳисобга олиш.
Спортчиларни овқатлантириш тартиби авваломбор жисмоний зўриқиш куннинг қайси соатларида амалга оширилиши билан белгиланади. Агар машғулотлар куннинг биринчи ярмига тўғри келса эрталабки нонушта миқдор жиҳатдан кўп бўлмаслиги, унинг таркибида шакар, фосфор, С витамини етарли бўлиб, ҳазм бўлиши нисбатан қийин бўладиган моддалар бўлмаслиги, энергетик қиймати куннинг овқатнинг ўртача 30-35 %ни ташкил қилиши керак. Эрталабки овқат таркибида клечатка ва қийин эрийдиган ёғлар иложи борича кам бўлиши, гўштлар қайнатилган, сабзавот ва кўкатлар кўпроқ бўлиши зарур. 
Озиқ-овқат таркиби барча инсонлар шу жумладан, спортчилар учун хал қилувчи аҳамиятга эга. Асосий овқатлар витаминларга бой бўлиши керак. Юқори спорт юкламаларида уларга бўлган талаб фақат овқат билан эмас, балки драже кўринишидаги поливитаминларни қабул қилиш билан ҳам қондирилади.
Турли хил спорт турлари билан шуғилланувчи кишиларнинг овқатланиши ўзига хос айрим хўсусиятларга эга. Улар учун аниқ таомнома тузишнинг асосий тамоили, овқат калориясининг сарфланган энергияга мослигидир. Тўғри овқатланишни ташкил қилиш учун ишончли ва оддий мезон тана вазнини ҳар куни улчаш ҳисобланади. Бунда тана вазни кам ўзгариши керак. Овқатланишни тўғри ташкил этиш спорт юкламасидан кейин тикланиш жараёнларини таъминлашда муҳим аҳамиятга эга.
Спортчиларнинг меъёрида овқатланиши учун улар организмининг озуқа моддаларга ва энергияга эҳтиёжининг ўзига хослигини инобатга олиб махсус таомномалар ишлаб чиқиш зарур. Маълумки, инсон истеъмол қиладиган барча Озиқ-овқатларни шартли равишда қўйидаги гуруҳларга ажратиш мумкин:
❖	Сут ва сутли маҳсулотлар: творог, қатиқ, йогурт, пишлоқ ва сутли таомлар.
❖	Сигир, қуй ва парранда гўшти, балиқ, тухум ҳамда улардан тайёрланган маҳсулотлар;
❖	Ун, нон - бўлочка маҳсулотлари, шакар, ёрма, макаронлар, пишириқ маҳсулотлари, картошка;
❖	Ёғлар;
❖	Сабзавотлар;
❖	Ҳул мевалар.
Биринчи ва иккинчи гуруҳ маҳсулотлари тўлиқ сифатли ҳайвон оқсилларининг асосий манбаи ҳисобланади. Улар ўз таркибларида аминокислоталарнинг меъёрий тупламларини сақлайдилар ва тана тузилиши ва янгиланиши учун хизмат қиладилар. Маълумки, сабзавот ва ҳул мевалар витаминларни, минерал тузлар, бир қатор микроэлементларни етказиб берувчи восита бўлиб ҳисобланади. Гўшт ва балиқли таомлар сабзавотлар билан истеъмол қилинса организм томонидан яхши ўзлаштирилади.
Санаб ўтилган маҳсулотлар гуруҳи бир - бирини тўлдиради, одам тана тузилиши ва янгиланиши учун зарур материал ҳамда энергия манбаи ҳисобланади, шунингдек, организмни физиологик жараёнларнинг бошқарувида иштирок этувчи моддалар билан таъминлайди.
Умумий овқатланиш корхоналарида спортчилар таомномасига уларнинг барчаси айниқса, сутли ва гўштли маҳсулотлар киритилиши керак. Шунингдек, етарли миқдорда сабзавот ва ҳул мевалар истеъмол қилиш тавсия этилади.
Спортчилар организмини оқсилларга бўлган эҳтиёжини қондириш учун махсус қўшимчалар қабул қилиш шарт эмас. Уни овқатланишни меъёрида ташкил қилиш билан бемалол қондириш мумкин.
Юқорида таъкидлаганимиздек, углеводлар организм учун асосий энергия манбаи бўлиб хизмат қилади. Энергия эса жигар ва мушакларда жамланиб заҳирада сақланади. Бу организмнинг чидамлилиги ва жисмоний иш қобилиятини оширади. Шунинг учун йўқотилган углеводлар ўрнини қоплаш ва организмда уларнинг заҳирасини ошириш айниқса, спортчилар учун муҳим аҳамиятга эга. Шуни эътиборга олиб қўйида биз углеводларни истеъмолқилишбуйича спортчиларга асосий тавсияларни келтирдик:
>	Жисмоний юкламадан сўнг мушак гликогенларини максимал тиклаш ва мусобақалардан олдин уларнинг заҳирасини меъёрлаштириш мақсадида спортчилар ҳар куни тана вазнининг ҳар кг мига 7 - 10 грамм углевод истеъмол қилишлари керак;
>	Жисмоний юкламадан ёки мусобақадан 1 - 4 соат олдин, айниқса у ўзоқ давом этувчи жисмоний юклама билан боғлиқ бўлса, спортчиларга тана вазнининг ҳар кг мига углеводларга бой озуқани 1 - 4 грамм миқдорда истеъмол қилишлари тавсия этилади;
>	Спортни ўзоқ давом этувчи ёки юқори интенсивликда бажариладиган турларида углеводларни ҳар соатига 30 - 60 грамм миқдорда қабул қилишлари лозим;
>	Жисмоний юклама бажариб бўлинганидан сўнг биринчи 30 дақиқа давомида спортчиларга углеводларга бой озуқани тана вазнининг ҳар кг мига 1 грамм миқдорда истеъмол қилишлари керак.
Спортнинг катта куч талаб қилувчи турлари (оғир атлетика, қисқа масофага тез югуриш, велосипед пойгаси ва бошқалар) билан шуғулланувчилар. 	Сунъий витаминларнинг зарари. Сунъий йўл билан органик шакллардан олинадиган витаминлар кристалл холига утказилади ва шу ҳолатда сўрилади ҳамда ўзлаштирилади. Агар табиий витаминлар кўп миқдорда Қабул қилинса, улар организмдаги бактериялар томонидан парчаланади ва ортиқчаси чиқариб юборилади.
Спортчиларни овқатлантириш буйича мутахассисларнинг айрим фикрларини қўйида келтирамиз:
❖	Спортчилар организмининг витаминлар билан таъминланиши етарли бўлмаслиги уларнинг жисмоний қобилиятларини пасайишига олиб келиши мумкин. Ушбу ҳолатларда витаминларнинг қўлланилиши улар жисмоний ҳолатининг яхшиланишига имкон яратади;
❖	Витаминларнинг қўшимча равишда қўлланилиши овқат таркибида уларнинг етарли даражада бўлмаслигида мақсадга мувофиқ;
❖	Монанд тайёрланган озиқ-овқатлар истеъмол қилинганда спортчиларни витаминларни қўшимча қабул қилиши мақсадга мувофиқ эмас;
❖	Агар овқатланиш рационида тавсия этилган витаминлар бўлса спортчилар организмидаги витамин миқдорига кичик ёки меъёрли жисмоний фаоллик таъсир кўрсатмайди. Агар жисмоний фаоллик юқори бўлса, рационни витаминлар билан етарли таъминланган ҳолатларида ҳам спортчиларнинг организмидаги витаминлар ҳолатини назорат қилиб бориш керак;
❖	Витаминларнинг жуда кўп миқдорда истеъмол қилиниши саломатлик учун хавфли ҳисобланади.
Мусобақаларга тайёргарлик даврида овқатланиш тартиби.
Спортчиларнинг овқатланиши маълум тартибда олиб борилиши лозим. Кун давомида рационни тақсимлаш асосий спорт юкламасини куннинг қайси вақтига тўғри келишига боғлиқ. Агар шуғулланиш машғулотлари ёки мусобақаларни ўтказилиши кундузи бўлса (эрталабки ва тушликдаги нонушта оралиғида) унда спортчининг эрталабки нонуштаси асосан углеводларга мулжалланиши ва етарли калорияли, кичик хажмли ва енгил ўзлаштириладиган бўлиши. Истеъмол қилинадиган озиқ-овқатлар таркибига ёғ ва кўп миқдорда толалар сақловчи маҳсулотларни чегаралаш мақсадга мувофиқ. Тушликнинг физиологик аҳамияти машғулот вақтида организм йўқотган энергияни қоплашдан иборатдир. Унинг қуввати кунлик каллориянинг 35 %, кечки овқатники - 25 % ни ташкил қилиши лозим. Маҳсулотлар тури туқима оқсиллари ва организмда углеводлар заҳираси тикланишига мос келиши зарур. Кечки овқатга творог ва балиқдан тайёрланган таомлар, бутқаларнинг киритилиши мақсадга мувофиқ. Ошқозонда ўзоқ туриб қолувчи овқатларни истеъмол қилмаслик керак. Кечки овқатдан сўнг (уйқудан олдин) бир стакан кефир ёки простокваша тавсия этилади. У оқсилларнинг қўшимча манбаи ҳисобланиб, тикланиш жараёнларини тезлаштиради, овқат ҳазм бўлишини яхшилайди, уларда сақланувчи микроорганизмлар ичакда ҳаёт кечирадиган касаллик қўзгатувчи микробларнинг ривожланишига қарши кўрашади.
Спортчиларнинг овқатланиш вақтини шуғулланиш тартибига шундай мослаштириш керакки, таом қабул қилингандан сўнг машғулотгача 1,5 - 2,0 соат вақт ўтиши керак. Бу талаб кўпроқ катта ва ўзоқ юкламалар билан боғлиқ спорт турларига тааллуқли (чанги, марафон ва бошқалар). Спортни тезлик ва куч талаб қилувчи турларида бу вақт 3 соатдан кам бўлмаслиги лозим.
Қўйидаги 10.1 - жадвалда спортчиларнинг тана вазнига мос равишда оқсиллар ва углеводлар истеъмоли буйича тавсиялар келтирилган.

10.1- жадвал
Спортчиларнинг тана вазнига мос равишда оқсил ва углеводларни истеъмол қилиш буйича тавсиялар
Тана вазни (кг)	Углеводларга бўлган умумий кунлик талаб, г	Оқсилларга бўлган умумий кунлик талаб, г	
45	270 - 450	55 - 77	
50	297 - 459	61 - 85	
64	378 - 630	77 - 108	
68	405 - 675	82 - 116	
73	432 - 720	88 - 123	
86	513 - 855	105 - 146	
100	594 - 990	121 - 169	
114	675 - 1125	138 - 193	

Мусобақа куни спортчиларнинг овқатланиши. Ушбу кундаги овқатланиш одатий ҳар кунги тартибдан фарқ қилмаслиги керак. Овқат енгил ҳазм бўлиши ва уни кичик лукмаларда қабул қилиш лозим. Бу ошқозон - ичак тизимини ортиқча юклама тушишидан сақлайди. Рационда ҳайвон оқсилларини камайтириб, сабзавотлар ҳамда ҳул меваларни кўпроқ киритиш ва витаминларнинг кунлик миқдорини ошириш тавсия этилади. Ўзоқ давом этувчи мусобақаларга (велосипед пойгаси, ўзоқ масофага югуриш, чанғи пойгаси ва бошқалар) махсус эътибор қаратилиши талаб этилади. Мусобақа вақтида енгил ўзлаштириладиган, имкон даражасида суюқ, витаминларга ва минерал моддаларга бой, юқори калорияли озиқ-овқатлар истеъмол қилиниши керак. Ушбу мақсадда қўйидаги ичимликлар аралашмасидан ҳам фойдаланиш мумкин (50 г шакар, 50 г глюкоза, 40 г янги сиқилган мева шарбати, 0,5 г аскорбин ва 2 г лимон кислотаси, 2 г натрий фосфор кислотаси, 1 г ош тузи ва сув). 
Ёш спортчиларни овқатланиши.
Маълумки, тўлақонли овқатланиш организмда моддалар алмашинуви жараёни нормал ўтишига ёрдам беради, бола иммун тизимини мустахкамлаб уларни турли касалликларга нисбатан чидамлилигини, меҳнат қобилиятини оширади ҳамда жисмоний ва руҳий ривожланишни меъёрида бўлишини таъминлайди. Болалар ва ўсмир спортчилар овқатланишида озиқ-овқатлар таркибидаги оқсил етакчи ўрин тутади. Рационда унинг танқислиги ўсмирлар ўсишини секинлаштиради ёки батамом тухтатади, юқумли касалликларга чидамлиликни пасайтиради, ақлий ривожланишга салбий таъсир кўрсатади. Шу ўринда рациондаги оқсилнинг ортиқчалиги ҳам мақсадга мувофиқ эмаслигини ёдда тўтиш керак. Чунки у стресс вазиятларга қаршиликни пасайтиради, вақтидан олдин жинсий вояга етишни келтириб чиқаради.
Спорт билан мунтазам шуғулланиш ўсимлик ва ҳайвон оқсиллари истеъмолига бўлган талабни ўзгартиради. Ёш спортчилар рационида ҳайвон оқсиллари (қўй, мол ёки парранда гўшти, балиқ, тухум, пишлоқ, сут) 60 % дан кам бўлмаслиги лозим. Шунда улар организми учун зарур аминокислоталар таркибига бўлган талаб қондирилади. Қолган 40 % ўсимлик оқсилларига тўғри келиши керак. Оқсилларнинг ушбу нисбатини ҳар бир овқатланишда мунтазам сақлаб туриш тавсия этилади. Шу ўринда спорт мусобақаларига тайёргарлик куриш ҳамда катта тезлик ва куч талаб қилинадиган ҳолатларда ҳайвон оқсилларини 80 % гача ошириш мумкин.
Замонавий илмий маълумотларга кўра ёш спорчилар овқатланишида оқсил ва ёғларнинг ўзаро нисбати 1:0,8 - 0,9 (қишки спорт турлари, от ва мотоспорт, сўзиш спорти бундан мустасно) бўлиши тавсия этилади. Ўсимлик ёғлари миқдори унинг умумий миқдорининг 25 - 30 % атрофида бўлиши мақсадга мувофиқ.
Болалар ва ўсмирларда углевод алмашинуви юқори тезликда кечади. Бунда катталарникидан фарқли улароқ уларда организм ички углевод заҳирасини тез сарфлаш ва юқори жисмоний зўриқиш вақтида унинг зарур мувозанатини ушлаб туриш хусусияти мавжуд эмас.
Шу сабабли, ёш спортчиларга углеводнинг асосий (65 - 70 %) миқдорини овқат билан полисахарид (крахмал), 25-30 % ни оддий енгил ўзлаштирилувчи сахароза, фруктоза ҳамда глюкоза ва 5 % ни овқат толалари кўринишида истеъмол қилиш тавсия этилади.
Ёш спортчиларда минерал моддалар хусусан, калий, магний, кальций, фосфор, темирга бўлган эҳтиёж бошқа тенгдошларига нисбатан анча юқори. Биокимёвий тахлиллар ёрдамида ўтказилган кузатувлар 11 - 16 ёшлар оралиғидаги ўсмир спортчиларнинг 26 - 29 % темир етишмовчилиги мавжудлигини кўрсатмокда. Бу уларда камқонлик ҳолатининг бошланаётганлигидан далолат беради. Уларнинг 15 - 16 ёшдагиларида эса бу жараён янада яққолроқ намоён бўлади.
Чунки ушбу даврда организмда жинсий гормонлар ўзгариши юз беради ва бу ўз навбатида асаб ҳамда бошқа тизимларда ҳам қатор ўзгаришларга олиб келади. Шунинг учун ушбу даврда жисмоний фаоллик ва гормонал ўзгаришлар негизида темир етишмовчилиги янада кучайиши мумкин. Санаб ўтилганларни эътиборга олиб, ёш спортчилар таомномаси таркибида етарли даражадаги ёғсиз гўшт, таркибида кўплаб витаминлар сақловчи турли хил мева ва сабзавотлар бўлиши лозим.
Ёш спортчиларни овқатланиш тартиби кунда 4 - 5 маротаба бўлиши ва таркибида биологик қимматлилиги юқори бўлган маҳсулотлар сақлаши керак. Улар ҳеч қачон машғулотларга қоринлари оч ҳолатда келмасликлари ва ундан кейинги овқатланиш орасидаги вақт ўзайиб кетмаслиги зарур. Одатда, нонушта кунлик калориянинг 25 - 30 %, тушлик 35 %, иккинчи тушлик 5 - 10 % ва кечки овқат 25 % ни ташкил этиши мақсадга мувофиқ. Машғулотлар тартиби ва оғир - енгиллигидан келиб чиқиб бешинчи марта таом қабул қилганда у биринчи нонушта кўринишида бўлганда кунлик умумий қувватнинг 5 - 10 % ёки иккинчи кечки овқат сифатида тавсия этилганда 5 % ни ташкил этиши ва уйқудан олдин кефир (қатиқ) ичиш керак.
Назорат учун саволлар?
1. Спортчиларни овқатлантиришда қандай қоидаларга амал қилиш лозим?
2. Спортчилар учун махсус таомлар нима сабабдан ишлаб чиқилади?
3. Табий ва сунъий витаминлар тўғрисида нималарни биласиз?
4. Спортчиларни тана вазнига мос овқатланиши бўйича қандай тавсия берилади?
5. Ёш спортчиларни овқатланиш тартибидаги ўзига хос хусусиятларни санаб беринг.
11-мавзу. Кекса ёшдагиларнинг парҳез овқатланиши. 
1. Кекса ёшда парҳез овқатланиш.
Биологик ҳаёт давомийлиги кўплаб инсонлар яшай олиш эҳтимоли бўлган ёш билан белгиланади ва олимларнинг фикрича бу 100 - 120 йил бўлиши мумкин. Америкалик мутахассислар эса 180 ёш ҳам ҳаёт давомийлигида чегара эмаслигини таъкидлайдилар.
Инсон қариши билан шуғилланувчи ҳалкаро ташкилот тавсиясига кўра ёши улғайган кишиларни қўйидаги уч гуруҳга ажратиш тавсия этилган:
	Кекса ёшлилар - эркаклар 60 - 74 ёш, аёллар 55 - 74 ёш;
	Қарилик ёши 75 - 90 ёш;
	Ўзоқ умр курувчилар 90 ва ундан юқори ёш.
Қариликни тезлаштирувчи омилларга нотўғри овқатланиш, чекиш, спиртли ичимликларни суистеъмол қилиш, гиёҳванд моддаларни қабул қилиш ва бошқалар киради. Семизлик, қон томирлар атеросклерози билан боғлиқ бўлган юрак қон - томир хасталиклари, нафас олишни бузилиши билан кечадиган ва касалликлари ҳамда организмида сурункали интоксикация мавжуд бўлган шахслар эрта қарийдилар.
Нотўғри овқатланиш - кексаларда кўплаб аъзо ва тизимлар фаолияти бўзилишининг асосий сабабларидан бири ҳисобланади.
Маълумки, қариш табиий жараён ва биологик қонуният. Унинг натижасида - бир қатор физиологик - биокимёвий реакцияларнинг сустлашиши, ташқи таъссурот омилларига чидамлиликнинг пасайиши кузатилади. Организмнинг барча тизимларида кучсизланиш юз беради.
Биринчи навбатда қарияларда юрак қон - томир тизимининг фаолияти ёмонлашади. Атеросклероз, яъни қон - томир деворлари дағаллашади, эластиклиги йўқолади ва муртлиги ошади. Гипертония касаллиги, яъни қон босимини кўтарилиши кузатилади.
Қариликда овқат ҳазм қилиш тизими. Ошқозоннинг асосий вазифаси - овқатни бутқасимон кўринишга олиб келади, микробларга қарши кўрашади, оқсилларни парчалайди, сутни казеинга айлантиради (творог ҳолатига келтиради), темир моддасини парчалаб қон ҳосил бўлишига ёрдам беради, ёғ ва нуклеин кислоталарини парчаланишида асосий роль уйновчи В гуруҳи витаминларининг сўрилишига кумаклашади. Ёш улғайиб борган сари унинг санаб ўтилган фаолиятларида сустлашиш юз беради ва бу ҳолат 50 ёшдан катта кишиларнинг 80 % да кузатилади. Ошқозон ширасининг кислоталиги ва ҳазм қилиш хусусияти камаяди, бунинг натижасида ичакларда чиритувчи микроблар пайдо бўлиб ҳазм қилиш жараёнига салбий таъсир кўрсатади. Ингичка ичакда озиқ-овқат маҳсулотларини сўрилиш тезлиги 2 - 3 мартага пасаяди. Ёғлар ва углеводлар ўзлаштирилишида қийинчиликлар кузатилади. Ёшга боғлиқ ўзгаришлар ошқозоности безида, сулак безларида ва жигарда ҳам учрайди. Бошқача қилиб айтганда организмни физиологик қариши овқат ҳазм қилиш тизими аъзоларини жиддий функционал ва органик қайта қурилиши билан кечади. Аввал кузатиладиган функционал ўзгаришлар кейинрок бориб, қайтмас органик ҳарактерга эга бўлади.
Қариликда тез - тез учрайдиган ҳазм қилишнинг бошқа бўзилиш жараёни қабзият ҳисобланади. Унинг сабабларидан бири - ичакларни қисқариш фаолиятини пасайиши, суюқликнинг кам истеъмол қилиниши ва жисмоний фаолликнинг камлигидир. Айрим ҳолларда бу ҳолат умумий қабул қилинаётган овқат миқдорини камайиши, мева ва сабзавотларни етарли даражада истеъмол қилинмаслиги билан боғлиқ бўлиб, бу хол организмга овқат толалари кам тушишига олиб келади. Баъзида қабзият тушкунлик ва руҳий зўриқиш каби омиллар оқибатида ҳам пайдо бўлиши мумкин. Қабзият муаммосини овқат толалари ва суюқликга бой бўлган парҳез билан ҳал қилса бўлади. Сабзавот ва мевалар, кўкатлар, турли дуккаклилар, қора буғдой унидан ва кепакдан қилинган нон ва пишириқлар, турли хил жўхори ёрмалари, ёнғоқ, туршак ва бошқа шуларга ўхшашлар ўз таркибида кўп миқдорда толалар сақлайди.
Ёш утган сари кекса одамларда ҳид ва таъм сезиш ўзгаради. Бу жараён ширин, шур, нордон ва аччиқ таомларни бир - биридан фарқлай олмаслик билан намоён бўлади. Оқибатда иштаҳанинг пасайиши ва ширинликларни меъёридан ортиқ истеъмол қилиш кузатилади. Бу эса айрим ҳолларда тана вазнини кўпайишига олиб келади. Шу сабабли кексалар учун парҳезни режалаштирганда, уларнинг таъм ва ҳид сезишдаги ўзгаришларини ҳисобга олиш керак.
Бутун ҳаёт давомида инсонларда иммун тўқимани аста - секин пасайиб бориши кузатилади. қариликда иммун етишмаслик ҳолати юзага келади ва ёш ўтган сари айрим хужайраларнинг фаолияти тез сўсаяди. Бу ҳол кексаларда қатор сурункали касалликлар - артритлар, юрак қон - томир, ошқозон- ичак ва бошқа қатор тизимларнинг ҳасталиклари мажмуаси келиб чиқишига сабаб бўлади. Лекин, овқатланиш хусусиятларини ўзгартириш йўли билан организмни моддалар алмашинуви жараёнига, мослашув ва компенсатор имкониятларига, ҳамда қариш жараёнлари суръатлари ва йўналишларига таъсир этиш мумкин.
Статистик маълумотларга кўра, 75 % кекса одамлар нотўғри, уларнинг 20% ортиғи меъёридан ортиқ таом истеъмол қиладилар. Бу уларни таомномасида юқори даражада ёғ сақлаган гўшт ва унли маҳсулотлар, ширинликлар ҳамда пишириқлар кўп миқдорда бўлиб, сут ва балиқ маҳсулотлари ҳамда мева - сабзавотлар эса етарлича эмаслигидан далолат беради.
Кекса ёшда парҳез овқатланиш тамойиллари
Юқорида келтирилган маълумотлардан кўриниб турибдики, ёши улуғ кишиларни рационал овқатланиши муҳим аҳамиятга эга. Қўйида кекса ёшда соғлом - рационал овқатланишнинг айрим тамойиллари келтирилган.
Кексалар учун таомнома тузишда қатор омилларни ҳисобга олиш зарур. Жумладан, қарилик даврида таомни чайнаш аъзоларида ўзгаришлар кузатилиши сабабли маҳсулотлар танлаш ва уларни кулинар қайта ишлаш усулларига талаб кучаяди. Осон ҳазм бўладиган ва енгил ўзлаштириладиган маҳсулот ва таомлар афзал кўрилади. Ҳазм қилиш ферментлари таъсирида чопилган гўшт ва балиқ, творог нисбатан тез ўзлаштирилади. Ичаклар фаолиятини меъёрида сақлаш ва енгиллаштириш учун суюқликлар монанд истеъмол қилиниши керак.
Сабзавотлардан қанд лавлаги, сабзи (янги ўзилган, кирилган ҳолда), кабачоклар, ошқовоқ, гул карам, помидорлар, пюре ҳолидаги картошка истеъмол қилиш афзал ҳисобланади. Ҳул мевалар, жумладан, уларнинг ширин навлари, цитруслилар, олма ва бошқа мевалар тавсия этилади.
Рационда карам бир мунча чекланган бўлиши керак, чунки у бижғиш жараёнларини кучайтиради. Кекса одамларга зираворларни ҳам меъёридан ортиқ истеъмол қилиш тавсия этилмайди. Тайёр таомларга таъм бериш мақсадида хушбуй кўкатлардан фойдаланиш маъқул. Таомлар ўта иссиқ ёки совуқ бўлмаслиги керак.
Қариликда организмни энергияга бўлган эҳтиёжи алмашинув жараёнлари тезлигини пасайиши ва жисмоний фаолликни чекланиши ҳисобига камаяди. Ўртача овқатланиш рационини энергетик қуввати 60 - 69 ва 70 - 80 ёшдаги қариялар учун 20 - 40 ёшдагилардан фарқли улароқ мос равишда 80 ва 70 % ларни ташкил этади. Қариётган организм керагидан ортиқ таом истеъмол қилишга таъсирчан бўлиб бу нафақат семиришга, балки ёшликка нисбатан тезрок атеросклероз, гипертония, юракни ишемик касалликлари, қандли диабет, ўт ва сийдик қопи тоши, подагра ҳамда бошқа хасталикларга олиб келиб оқибатда организм янада тез қарий бошлайди. Кунлик рационни ўртача энергетик қиймати кекса эркак ва аёллар учун 2300 - 2100 ккал, қариялар учун эса 2000 - 1900 ккал ташкил этиши керак. Энергетик қиймат шакар ва ундан тайёрланган маҳсулотлар (қандолатлар), ёғли гўшт маҳсулотлари ва ҳайвон ёғларини бошқа манбалари ҳисобига чекланади. Ишлаб чиқаришда ёки уйда жисмоний фаолият билан шуғилланаётган кексалар учун энергетик қийматга бўлган эҳтиёж юқорида келтирилгандан бирмунча кўпроқ бўлади. Тана вазни турғунлигига қараб организм эҳтиёжларига биноан овқатланишни энергетик мослигини назорат қилиш мумкин.
Қариликда оқсилларни ўз - ўзини янгилаш жараёни пасаяди. Бу ўз навбатида уларга ва биринчи навбатда гўшт ва гўшт маҳсулотларига бўлган эҳтиёжни қисқаришини тақазо этади. Оқсилга бой маҳсулотларни меъёридан ортиқ истеъмол қилиш қариётган организмга салбий таъсир кўрсатади. Шунинг учун кексалар оқсил меъёрини 1 кг тана вазнига 1 грга камайтиришлари лозим. 60 ёшдан кейин балиқ, сутли ва денгиз маҳсулотларини кўпроқ истеъмол қилиш керак. Шу билан бир қаторда, оқсилларни етарли миқдорда қабул қилинмаслиги моддалар алмашинувини ёшга мос ўзгаришларини кучайтиришини ва ёш организмга нисбатан, оқсил етишмовчилигини турли ҳолатларини нисбатан тезрок келтириб чиқаришини унутмаслик зарур. Оқсилларга бўлган бир кунлик эҳтиёж кексалар учун ўртача 70 ва 65 гр, қариялар учун эса 60 ва 57 гр ташкил этиши лозим. Ҳайвон оқсиллари унинг умумий миқдорини 50 - 55 % ташкил этиши керак. Уларнинг манбаи сифатида ўртача ёғликдаги сут ва балиқ ҳамда денгиз маҳсулотларидан фойдаланиш мақсадга мувофиқ. Ҳайвон ва паррандалар гўштини бирмунча чеклаш зарур. Оқсилларни керагидан ортиқ қабул қилиш қариётган организмга салбий таъсир этади, жигар ва буйракларга ортиқча юклама ҳисобланади, атеросклероз ривожланишини тезлаштиради. Гўштли таомларни сувда пишириш мақсадга мувофиқ. Қариялар истеъмоли учун дарё балиқлари фойдали (судак, наханг, лакка, ширмой ва бошқалар) ҳисобланади. Кунлик рационда балиқ миқдори 75 гр ни ташкил этса меъёрида ҳисобланади.
Кексалар рационидаги оқсилни 30 % сут маҳсулотлари ҳисобига бўлиши керак. Бунда биринчи навбатда кунда 100 гр атрофида ёғсизлантирилган творог истеъмол қилиш мақсадга мувофиқ. У паст калорияга ва юқори оқсилга эга. Кунда 20 - 30 гр ёғсиз ёки таркибида жуда ёғи кам пишлоқ ҳам фойдали ҳисобланади. Лекин у таркибида кальций сақлаш билан бир қаторда қариялар соғлигига салбий таъсир кўрсатувчи ёғ, холестерин ва ош тузи ҳам бўлишини унутмаслик керак.
Кунда 300 мл сут ичиш организмга зарур даражада кальций тушишини таъминлайди ва суяк синишларини олдини олишда муҳим рол уйнайди. Айниқса, нордон сутли маҳсулотлар - кефир, қатиқ, ацидофилин жуда фойдали ҳисобланади. Улар ўзида нордон сут таёқчаларини сақлаганлиги сабабли ичакдаги бактерияларни меъёрида сақлаб туради ва бунинг натижасида чириш жараёнларига тўсқинлик қилади. Бу ўз навбатида, жигар заҳарланишини олдини олади. Кунда 200 гр кефир ёки бошқа сут маҳсулотларини кечкўрин ёки ётишдан олдин қабул қилиш тавсия этилади. Кефирга бир ош қошиқ ўсимлик ёғи қўшиб, яхшилаб аралаштириб истеъмол қилиш кўпчилик қарияларда кузатиладиган қабзиятда яхши самара беради.
Кексаларга тухум сариғини чеклаш ва унинг оқ қисмини хоҳлаган миқдорда истеъмол қилиш мумкин. Рациондаги оқсилларни ярмини ўсимлик оқсиллари яъни ёрмалар ва дуккаклилар ташкил этиши керак. Ёрмалардан энг фойдалиси гречка ва сули ҳисобланади. Улардан тайёрланган бутқаларга сут қўшилса, таркибидаги аминокислоталар меъёрлашади. Ўсимлик оқсилининг асосий манбаларидан бири нон ҳисобланади. Айниқса, жавдар унидан тайёрланган нон аминокислоталар таркиби буйича тўла қимматга эга ва В витамини, минерал моддалар ҳамда толаларга жуда бой.
Кексалар рационида ёғлар миқдори эркак ва аёллар учун мос равишда кунда ўртача 70 ва 75 гр, 75 ёшдан кейин эса 65 ва 70 гр дан ошмаслиги керак. Ҳайвон ёғларини айниқса, уларни қийин эрийдиганларини хусусан гўшт ва ёғли колбаса маҳсулотларини чеклаш лозим. Енгил ҳазм бўладиган ва таркибида лецитин ҳамда ёғда эрийдиган витаминлар сақлайдиган сут таркибидаги ёғлар рациондаги барча ёғларни 1/3 қисмини (кунда 20 - 25 гр) ташкил этиши керак.
Углеводларга бўлган кунлик эҳтиёж кекса эркак ва аёллар учун ўртача 340 ва 310 гр, қариялар учун 290 ва 275 гр ни ташкил этилиши керак. Крахмал ва овқат толаларига бой, йирик тортилган ва кепакли унлардан тайёрланган нонлар, йирик буғдойдан ёрмалар, мева - сабзавотлар уларнинг манбаи ҳисобланади. Овқат толалари ҳазм ва ўт ишлаб чиқариш тизими фаолиятини кучайтирувчи, қабзиятни олдини олувчи таъсирга эга. Шунингдек, улар организмдан холестеринни чиқаришга ёрдам беради. 
Қариликда организмда баъзи бир минерал моддаларни танқислиги ёки ортиқчалиги кузатилади. Масалан, кальций тузлари қон томирларининг деворида, буғимларда ва қатор бошқа туқималарда тўпланади. Рационда айрим моддалар ошиб кетишида (буғдой ва дуккакли маҳсулотларнинг фитинлари, шовул кислотаси, ёғлар) кальцийни организмга сингиши пасаяди ва у суяклар таркибидан чиқа бошлайди. Бу хол айниқса, оқсиллар етишмаслиги негизида қарилик остеопорозига (суяклар синишига) олиб келади. Кекса ва қариялар организмини кальцийга бўлган эҳтиёжи 0,8 гр. га, фосфорга эса 1,2 гр. га тенг. Магний миқдорини кунда 0,5 - 0,6 гргача кўпайтириш лозим. Чунки у ичаклар спазмини ва қисқаришини, ўт хайдашни ҳамда холестерин алмашинувини меъёрлаштиради. Рационда калий кўп бўлиши (кунда 3 - 4 гр) ва шўр маҳсулотларни кам истеъмол қилиш ҳисобига натрий хлорни кунда 5 - 6 гр гача чеклаш керак. Чунки уни меъёридан ортиқ истеъмол қилиш қон босимини ошишига мойиллик тўғдиради. Бир кунда озиқ-овқатлар билан 10 - 15 гр темир организмга тушиши лозим. Агар рационда буғдой маҳсулотлари кўп бўлиб, гўшт, балиқ ва мева - сабзавотлар кам бўлса ушбу талаб қопланмайди. Қарияларда темир танқислиги камконлиги кўп учрайди. Бунинг сабабларидан бири улардаги мавжуд овқат ҳазм қилиш тизими касалликлари ҳисобланади. Бундан ташқари, ёш улғайиб борган сари суяк илигидаги темир миқдори камаяди ва уни қондаги эритроцитларга кириш қобилияти ҳам сўсаяди.
Физиологик қариликда қатор витаминлар алмашинуви бузилиши кузатилса ҳам бу ўзгаришлар уларга бўлган юқори эҳтиёжни кўрсатмайди.
Лекин шунга қарамасдан витаминларни табиий манбалари ҳисобланган озиқ овқат маҳсулотларини истеъмол қилишга алоҳида эътибор бериш керак.
Ёши улуғ кишилар тегишли бир вақтда ва маълум оралиқда овқатланишлари ҳамда оралиқ жуда ўзоқ бўлмаслиги лозим. Истеъмол қилинадиган таом миқдори чегараланган бўлиши керак. Бунда тартибга амал қилиш озиқ моддаларни меъёрида ҳазм бўлиши ва унда иштирок этадиган организм тизимларини юқори фаолликда иштирок этишини олдини олади.
Кекса кишилар кунда 4 марта овқатланишлари мақсадга мувофиқ ва уларни энергетик қиймати қўйидагича бўлгани маъқул:
❖	1 - нонушта - 25 %;
❖	2 - нонушта - 15 - 20 %;
❖	Тушлик - 30 - 35 %;
❖	Кечки овқат - 20 - 25 %.
Қисқача қилиб айтганда, овқатланишда нафақат ёши улуғлар барча кишилар қўйидаги асосий учта тамоилга амал қилишлари керак:
>	Овқат билан қабул қилинаётган ва ҳаёт фаолияти даврида сарфланаётган энергиялар мувозанатини сақлаш;
>	Таом истеъмол қилганда улар таркибидаги озуқа моддалар, витаминлар ва минераллар мувозанатини сақлашга амал қилиш(оқсиллар - 15 %, ёғлар - 30 %, углеводлар - 55 % ни ташкил этиши лозим);
>	Овқатланиш тартибини сақлаш. Бир кунда овқат қабул қилиш 4 - 5 мартадан ошмаслиги ва у маълум бир вақтда истеъмол қилиниши шарт. Уйқудан олдин овқат тановвул қилиш мумкин эмас. Нонушта ва кечки овқат оралиғидаги вақт 10 соатдан ошмаслиги керак.
Кекса ёшдаги инсонларнинг қувват ва озуқа моддаларига бўлган физиологик эҳтиёжлари жинсга ва ёшга мос равишда белгиланади ва у қўйидаги 11.1-жадвал да келтирилган.
11.1- жадвал
Кекса ва қари ёшдаги инсонларнинг қувват ва озуқа моддаларига бўлган бир кунлик физиологик эҳтиёжлари

№	Кўрсаткичлар	Улчов
бирлиги	Эркаклар	Аёллар	
			60 - 74 ёш	75 дан катта ёш	60 - 74 ёш	75 дан катта ёш	
1	Қувват	ккал	2300	1950	1975	1700	
2	Оқсиллар	грамм	б8	б1	б1	55	
3	Ҳайвон оқсиллари

	грамм	37	33	33	30	
4	Ёғлар	грамм	77	б5	бб	57	
5	Углеводлар	грамм	335	280	284	242	
б	Кальций	мг	1000	1000	1000	1000	
7	Фосфор	мг	1200	1200	1200	1200	
8	Магний	мг	400	400	400	400	
9	Темир	мг	10	10	10	10	
10	Рух	мг	15	15	15	15	
11	Йод	мг	150	150	150	150	
12	С витамини	мг	80	80	80	80	
13	А витамини	мкг	1000	1000	800	800	
14	Е витамини	мг	15	15	12	12	
15	D витамини	мкг	2,5	2,5	2,5	2,5	
1б	В1 витамини	мг	1,4	1,2	1,3	1,1	
17	В2 витамини	мг	1,б	1,4	1,5	1,3	
18	Вб витамини	мг	2,2	2,2	2	2	
19	РР витамини	мг	18	15	1б	13	
20	Фолат кислотаси	мкг	200	200	200	200	
21	В12 витамини	мкг	3	3	3	3	

Ёши улуғ кишиларга овқатланиш буйича тавсиялар
1.	Гўштли ва балиқли таомларни зарур даражада истеъмол қилиш, ёғларнинг асосий қисмини эрталаб ва тушда қабул қилиш;
2.	Тузли, гўштли ва балиқли таомлар юрак қон - томир ва нафас тизимлари фаолиятига салбий таъсир этиши сабабли (қон босимини кўтарилиши, томир ўриш ва нафас олиш сонининг кўпайиши) уларни кечқурунлари истеъмол қилмаслик;
3.	Уйқу пайтида аъзолар фаолиятига таъсир этмаганлиги сабабли кечки овқатда сутли маҳсулотларни қабул қилиш;
4.	Ёши улуғ кишилар кўпроқ димланган ва гўштсиз шўрвалар истеъмол қилишлари мақсадга мувофиқ. Ҳазм безларини ортиқча юклама билан ишлашига сабаб бўлганлиги туфайли ёғли, қовурилган, аччиқ таомлар, маринад ва соуслар истеъмолини кескин чеклаш;
5.	Дастурхон тузаганда таомларнинг ташқи кўриниши, ҳиди ва таъмига алоҳида эътибор бериш. Чунки улар ҳазм шираси ажралиши ва таомларни яхши ўзлаштирилишига ёрдам беради;
6.	Таркибида холестерин, организмга тез сингувчи углеводлар ва кўп миқдорда ош тузи сақловчи маҳсулотлар ва улардан тайёрланган таомлар истеъмолини камайтириш;
7.	Рационга толалар, витаминлар, калий ва магний тузларига бой маҳсулотлар ҳамда ўсимлик ёғидан тайёрланган таомларни киритиш. Уларни тайёрлашда димланган, ёғсиз қўй, мол ва парранда гўштлари ҳамда балиқдан фойдаланиш;
8.	Сабзавотлар ва дуккаклилардан тайёрланган таомлар ва салатларни кўпроқ истеъмол қилиш;
9.	Бир кунда 70 - 80 гр атрофида ёғ истеъмол қилиш. Унинг 1/3 қисми ўсимликлар ёғи бўлиши керак. Тана вазни ортишига мойиллиги бўлган онахон ва отахонлар ҳамирли озиқ-овқатлар, ширинликлар, сметана, сариёғ каби маҳсулотлар истеъмолини кескин чегаралашлари шарт;
10.	Сутли маҳсулотлар - ёғсиз пишлоқ, творог ва улардан тайёрланган таомлар, простокваша, қатиқ истеъмолини кўпайтириш;
11.	Ичиш учун аччиқ қилиб дамланмаган чой, шу жумладан сутли, мева ва сабзавот шарбатларидан фойдаланиш;
12.	Овқат рационини хилма - хил бўлишини таъминлаш, бир хил маҳсулотлардан тайёрланган озиқ-овқатларни суистеъмол қилмаслик.
Ёши улуғ кишиларнинг таомномаларини юқорида қайд этилган тартибда тузиш улар организмидаги модда алмашинувига ижобий таъсир кўрсатади, иш фаолиятлари ва саломатликларини таъминлаб туради.
Хулоса қилиб айтганда, қарилик - бу қонуний биологик жараён ҳисобланиб, уни соғлом турмуш тарзига амал қилиш, рационал овқатланиш, чекиш ва бошқа зарарли одатлардан воз кечиш орқали секинлаштириш мумкин.
Назорат учун саволлар?
1. Кекса ёшдагилар асосан қандай гуруҳларга ажратилади?
2. Қариликни тезлаштирувчи омилларга нималар киради?
3. Кекса ёшдагиларнинг овқат ҳазм қилиш тизимида қандай ўзгаришлар рўй беради?
4. Кексалар ратсионида махсулотлар таркиби қандай бўлиши керак?
5. Тўғри овқатланишда қандай тамойилга амал қилиш керак?

12-мавзу. Биринчи парҳез столи.
1. Парҳез столларининг умумий тавсифи.
2. Ошқозон ва ичак шиллиқ пардаларининг ялиғланиши, сурункали гастрит касалликларда парҳез овқатланиш. Парҳез столи №1
1. Парҳез столларининг умумий тавсифи.
Беморларнинг овқатланиши фақат улар организмини озуқавий моддалар ва зарурий энергия билан таъминлабгина қолмай, балки муҳим даволовчи тадбир сифатида қаралиши керак.
Организмда тез ҳазм бўлувчи, меъда-ичак тизимида беморни даволашга қаратилган чора-тадбирларнинг асосий таркибий қисми ҳисобланади. Беморларнинг парҳез тутишларида муҳим ўринни фақатгина овқат таркиби эмас, балки унинг қабул қилиш тартиби ва қабул қилиш давомийлиги, овқат ҳарорати ва хоказолар эгаллайди. Кўпгина касалликларни оғир ёки сурункали турга ўтиши беморнинг парҳезни бузиши билан боғлиқ. Масалан, диабет касаллигида парҳезга риоя қилмаслик қонда қанд миқдорининг кескин кўтарилишига олиб келади.
Парҳезли овқатланиш жароҳатланган аъзолар ва тизимларга таъсир этиб уларнинг фаолияти ва тузилишининг тикланишига ёрдам бериш учун йўналтирилган бўлиши зарур. Шунинг учун шифобахш парҳезнинг асосий тамойили қуйидагилардан иборат:
Яъни, овқат физиологик жиҳатдан тўла қийматли бўлиши шарт. Таом ўзига хос терапевтик хусусиятга эга бўлиши керак. Даволовчи овқатланиш, беморларнинг овқатланиши ҳақидаги фан диетология дейилади.
Баъзи ҳолларда диетология асосий даволовчи усул сифатида қўлланиши мумкин. Масалан: ортиқча вазнда, меъда-ичак тизими касалликларида.
Парҳез айнан касалликнинг турига боғлиқ бўлади. Гипертония(хафақон) касаллиги билан хасталанган бемор парҳези қандли диабет ёки гепатит(сариқ касаллиги) билан хасталанган беморникидан тубдан фарқ қилади.
Парҳез маълум столларга бўлинади. Ҳар бир стол ўзига хос касаллик билан оғриган беморлар учун мўлжалланган. Ҳар бир стол маълум йўналишда бўлади. Жигар ва меъдани зўриқтирмаслик, рациондаги шакар миқдорини камайтириш, ичаклар фаолиятини рағбатлантириш, шулар жумласидандир.
Энди барча парҳез столлари билан яқиндан танишиб чиқамиз.
1-сонли парҳез столи. Меъда ва ўн икки бармоқли ичак касалликларида белгиланади. Қайнатилган маҳсулотлар кичик ҳажмларда кунига 5-6 маҳал хаста кишига берилади. Беморга тавсия этиладиган маҳсулотлар: кечаги қора ва оқ (бир кунлик) нон, карамдан ташқари барча сабзавотлар (артилган, қайнатилган ҳолатда), сутли бўтқалар, буғда пиширилган котлетлар, сметана, қайнатилган гўштлар, мевалар.
Хаста одамга тавсия этилмайди: дағал ўсимлик клетчаткаси, мавжуд қаттиқ қандолат маҳсулотлари, қовурилган овқатлар. Кун давомида туз 8 граммдан ошмаслиги керак. Жуда иссиқ ёки жуда совуқ, аччиқ, нордон, шўр озиқ-овқат маҳсулотларини бемор ейиши мумкин эмас.
2-сонли парҳез столи. Сурункали гастрит (меъда шиллиқ қаватининг яллиғланиши) ва секретор етишмовчилик ҳолатларида белгиланади. Овқатлар қайнатилган, буғда пиширилган бўлиши керак. С, В1, В2, РР витаминларга бой маҳсулотларни беморга қўшимча сифатида берилади. Бир кеча-кундузда туз миқдори 12-15 граммдан кўп бўлмаслиги лозим. Ёрма ва сабзавотлардан шўрва, ёғсиз гўштлар (қайнатилган ҳолатда), сут, қатиқ, сметана, творог, пишлоқ (қирғичдан чиқарилган ёки эритилган ҳолатда) беморга тавсия этилади. Дуккакли ўсимликлар, қўзиқоринларни истеъмол қилиш мумкин эмас.
3-сонли стол. Қабзият (ич қотиш)да берилади. Рационга клетчаткага бой, ичак ҳаракатини оширувчи озуқалар қўшилади. Гўштлар, нон, ёғсиз шўрвалар, қатиқ, творог, асал, мева шарбатлари, гречкали таомлар, кўп суюқлик ичиш зарур. Асосан ўсимлик маҳсулотларига эътибор қаратилади. Аччиқ чой, қўзиқоринлар, какао, кофе, анор каби ични қотирадиган маҳсулотларни истеъмол қилиш тавсия этилмайди.
4-сонли парҳез столи. Диарея (ич кетиш)да кунига 5-6 маҳал берилади. Какао, кофе, қотирилган нонлар, ёғсиз қатиқ, смородина, шўрвалар, қайнатилган гуруч бўтқаларни ейиш, аччиқ чой ичиш мумкин.
Сут, ўсимлик клетчаткаси, тузламалар, йогуртлар, шакар, дуккакли ўсимликлар, дудланган маҳсулотлар тавсия этилмайди.
5-сонли парҳез столи сурункали ва ўткир гепатитларда, холециститларда, циррозларда белгиланади. Бу беморларга қовурилган маҳсулотларни истеъмол қилиш мумкин эмас. Нон, шўрвалар (қайнатма), сабзавотлар, мевалар, сут маҳсулотлари, шакар, асал тавсия этилади. Кунига 200 грамм творог ва битта чала қайнатилган тухум албатта берилади. Шовул, исмалоқ, қўзиқорин, лимон, какао, нордон меваларни ейиш тавсия қилинмайди. Алкоголли ичимликлар, рангли ва газли ичимликлар, ёғли гўштлар, дудланган маҳсулотлар, консерва, музқаймоқлар, какао, шоколад ҳам беморлар учун зарарли.
6-сонли парҳез столи. Подагра (бўғим оғриқларида), урат тузлари билан боғлиқ касалликларда белгиланади. Сут ва унинг маҳсулотлари, қора ва оқ нон, шакар, асал, шўрвалар, ширин мевалар, мурабболар, шарбатлар, салат барги, бодринг, лимон ёки олма, узум сиркаси қўшилган маҳсулотлар, чала қайнатилган тухум, гўштни ҳафтада 2-3 марта истеъмол қилиш мумкин. Бир кеча-кундузда туз миқдори 6-8 граммгача буюрилади. Кунига 2-3 литргача кўп сув ичиш керак. Беморга С ва В витаминларга бой маҳсулотлар берилади.
Гўшт, жигар, буйраклар, дудланган маҳсулотлар, думба, дудланган чўчқа ёғи, сельёдка балиғи, аччиқ соус, шпрот, паштет, қўзиқорин, дуккакли маҳсулотлар, исмалоқ, шовул, кофе, какао, шоколад, алкоголь маҳсулотларини истеъмол қилиш мумкин эмас.
7-сонли парҳез столи ўткир  ва сурункали нефрит (буйрак) касалликларида буюрилади. Туз кунига 1-5 грамдан ошмаслиги лозим. Нон, балиқ, парранда гўшти, турли макарон, қуён гўшти тавсия этилади.
Нордон ва аччиқ мева-сабзавотлар, тухум, шакар, шўр, сут маҳсулотлари, дуккакли маҳсулотларни ейиш зарарли.
Ортиқча вазнда 8-сонли парҳез столи буюрилади. Қора нон, ёғсиз қайнатилган гўштлар, гречкали бўтқа, сабзавотлар, мевалар, сут ва сут маҳсулотлари (ёғсизлантирилган) тавсия этилади. Ширин мевалар, зираворлар, ёғли маҳсулотлар тавсия этилмайди.
9-сонли парҳез столи қандли диабетда буюрилади. Рационда углевод ва холестерин чекланган бўлиши зарур. Қора нон, сабзавотларга бой шўрвалар, ёғсиз балиқ ва мол гўштини истеъмол қилиш мумкин.
Манний ёрмаси, макарон, мандарин, ширинликлар, ширин мевалар, гуруч, тухум, сабзи, картошка, қизил лавлаги, асал, (кам миқдорда) тавсия этилади.
10-сонли парҳез столи юрак-қон томир касалликларида буюрилади. Бунда туз, ҳайвон ёғлари, холестерин чекланади. Кўпроқ мева-сабзавотлар, туршак, балиқ (лаққа), қора узум, анжир, ўрик, кўк олма, сули, тариқ, гречиха ёрмасидан бўтқалар истеъмол қилишни беморга тавсия қилинади. Ёғли гўштлар, ҳамир, балиқ увилдириғи, спиртли ичимликлар, консервалар, кофе, от гўшти, калорияси кучли овқатлар ейиш ман қилинади.
11-сонли парҳез столи юқумли касалликлардан сўнг (сил касаллигида ҳамда жарроҳлик амалиётини бошидан ўтказган беморларга) буюрилади. Бунда оқсиллар ва минералларга бой маҳсулотлар тавсия этилади.
Кунлик рационда оқсиллар 110-130 гр. (60 фоиз ҳайвон оқсили), ёғлар 100-120 гр, углеводлар 400-450 гр, энергетик аҳамияти 3000-3400 ккал бўлиши зарур.
12-сонли парҳез столи асаб тизими касалликларида буюрилади. Бундай беморларга зираворлар, спиртли ичимликлар, аччиқ чой, кофе истеъмоли чекланади. Жигар, тил, сут ва унинг маҳсулотлари, дуккакли ўсимликлар ва фосфор микроэлементига бой (кўпроқ балиқ) ва шу каби бошқа маҳсулотлар тавсия этилади.
13-сонли парҳез столи ўткир инфекцион касалликларда буюрилади. Бунда углевод ва оқсилларнинг миқдори камайтирилганлиги ҳисобига энергетик қиймат тушиб кетади. Шунинг учун витаминларга катта аҳамият берилади.
14-сонли парҳез столи буйракдаги тошда буюрилади. Бу парҳез столининг меъёридаги рациондан фарқи унда кальций ва ошловчи моддалар миқдори камайтирилади. Сут ва гўшт маҳсулотлари чекланади.
15-сонли парҳез столи диета талаб қилинмайдиган ҳар хил касалликларда буюрилади. Бунда физиологик жиҳатдан тўлиқ озиқланиш, қийин ҳазм бўладиган ва аччиқ, шўр ва нордон маҳсулотлардан чекланиш зарур.

2. Ошқозон ва ичак шиллиқ пардаларининг ялиғланиши, сурункали гастрит касалликларда парҳез овқатланиш. Парҳез столи №1

Ҳазм аъзолари касалликларини келиб чиқишида турли физик, кимёвий, микробиологик омилларнинг салбий таъсирлари, спиртли ичимликлар ва айниқса рационал овқатланиш тартибларини бўзилиши сабаб бўлади. Овқат таркибида кўп миқдорда аччиқ, шур, ёғли, дудланган, нордон маҳсулотларни бўлиши, овқат тайёрлаш технологиясини (тез тайёрланган таомлар), овқатланиш тартибини ва меъёрий таркибини бўзилишлари ҳазм аъзоларини касалликларини ривожланишига олиб келади.
Ушбу касалликларни даволаш мажмуасида дори - дармонлар, физиотерапия, фитотерапия (шифобахш ўтлар ёрдамида даволаш) қаторида шифобахш овқатланиш - диетотерапия ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Шифобахш овқатланиш меъёридагидан ўзининг таркиби ва тайёрлаш усуллари билан фарқ қилади. У касал организмнинг озиқа моддаларига бўлган эҳтиёжини таъминлаши, яъни физиологик томондан тула қимматга эга бўлиши ва касал аъзонинг функциясини тиклашга ёрдам бериши керак.
Шифобахш овқатланиш ҳар бир касалликнинг ўзига хос хусусиятлари, клиник кечишини ҳисобга олган ҳолда тузилади ва унинг маълум даврига мулжалланади. Чунки парҳез таомлар таркиби ва миқдори маълум чекланишларга йўл қуйилгани учун уларни беморга ўзоқ муддатга буюриш мумкин эмас.
Ҳазм аъзолари касалликларида қўйидаги таом ва овқат маҳсулотлари тавсия этилмайди: иссиқ нон ва нон маҳсулотлари, ёғли гўшт, қовурилган таомлар, кучли гўштли шўрвалар, жўхори, перловка ёрмалари, мош, нухатдан тайёрланган таомлар, нордон шур, аччиқ дудланган маҳсулотлар, спиртли ва газли ичимликлар, аччиқ чой, қаҳва, какао, музқаймоқ. Шунингдек, мол ва қўй ёғи, консерва маҳсулотлари, маргаринда тайёрланган маҳсулотлар, хом мевалар, пиёз, саримсоқ, туруп, мариновка қилинган маҳсулотлар, шоколад ва тез тайёрланадиган таомларни ҳам истеъмол қилиш мақсадга мувофиқ эмас.
Сурункали гастрит. Сурункали гастрит Республикамизда кенг тарқалган касалликлардан биридир. Унинг келиб чиқишида жуда кўп омиллар рол уйнайди. Ўткир гастритларни яхши даволамаслик, овқатланиш тартиби ва сифатининг бўзилиши, дағал ва ўткир овқатлар истеъмол қилиш, овқатни яхши чайнамаслик, қуруқ овқатлар ёки ўта иссиқ овқатлар ейиш, спиртли ичимликлар истеъмол қилиш натижасида сурункали гастрит келиб чиқади. Кейинги йилларда озиқ-овқатлардан аллергик реакция оқибатида ҳам касалликлар кўпайди. Бу ўз навбатида сурункали гастрит кўпайишига сабаб бўлмокда. Айниқса, меъданинг айрим озиқа моддаларига сезгирлиги — аллергик ҳолати катта аҳамиятга эга.
Темир моддаси, оқсиллар ва витаминлар етишмаслиги ҳам касалликнинг сабабларидан бири бўлиши мумкин. Витаминлар, айниқса, В1 В2, Вб, РР, А, аскорбин кислотаси етишмаса, ошқозон шираси ажралиши камаяди, унинг шиллиқ пардасида дистрофик жараён пайдо бўлади, организмнинг чидамлилиги пасаяди, гастрит пайдо бўлишини тезлаштиради. Бунда алкогол ва чекишнинг ҳам аҳамияти катта. Темир етишмаслиги камқонликни юзага келтириб, ҳазм аъзолари шиллиқ пардасида дистрофик, кейинчалик дистрофик яллиғланиш жараёнларига олиб келади. 
Касаллик келиб чиқишида ҳар хил дорилар таъсирининг ҳам ўрни бор.
Ушбу келтирилган касаллик сабаблари беморларнинг парҳез дастурхонини тузишда ҳисобга олинади.
Ошқозон фаолиятига қараб сурункали гастритларнинг қўйидаги турлари тафовут қилинади: шира ишлаб чиқариш фаолияти пасайган, сақланган ёки ортиқ бўлган сурункали гастрит. Касалликнинг бу икки хили клиник кечиши ва асоратлари билан ажралиб туради ва улар учун ҳар хил парҳез белгиланади. Ундан ташқари хасталикнинг ремиссия ва зўрайган даврлари фарқ қилинади.
№ 1-парҳез.
Кўрсатма: ошқозон ва ўн икки бармоқ ичак яра касаллигининг қайталаниши. «Таъсирланган меъда» белгилари яққол кўринмайди, секрецияси сақланиб қолган сурункали гастритларнинг қайталанган даври.
Мақсади: шиллиқ парда репарациясини нормага солиш ва меъда ҳамда ўн икки бармоқ ичак репаратор аппарати таъсирланишини камайтириш, меъданинг секретор ва мотор-эвакуатор функцияларини идора қилиш йўли билан яралар ва эрозияларнинг битишига, меъда-ичак йўллари юқори бўлими шиллиқ пардасидаги яллиғланиш жараёнини камайтиришга ёрдам бериш.
Умумий таърифи. парҳез овқатда оқсил, ёғ ва углеводлар миқдорни физиологик талабга мос миқдорда, ош тузи чекланган,меъда шиллиқ пардаси ва меъда-ичак йўли рецептор аппаратини механик ва кимёвий таъсирловчилар, меъда секрецияси стимуляторлари, меъдада ўзоқ тутилиб қоладиган моддалар ўртача камайтирилади.
Овқат тайёрлаш. Ҳамма таомлар қайнатилган ҳолда ёки буғда (қирғичда қирилган) тайёрланади, гўшт ва балиқнинг майин навлари тўғраб пиширилади.
Калорияси ва таркиби: 100-120 г оқсил, 100-120 г ёғ 400-500 г углевод, калорияси 3000-3500 ккал, 1,5 л эркин суюқлик, 8-10 г ош тузи, кунлик рацион массаси -3 кг.
Овқатланиш тартиби: беморга кунига 5-6 маҳал овқатланиш буюрилади.
Рухсат этилади: беморга гўштли шўрва, карам шўрва, сариёғда қовурилган гўштли ва балиқли котлетлар, тўғралган гўшт, чучук пишлоқ, тузи кам балиқ, ёғли сут, сузма, илитилган тухум, қуритилган оқ нон, картошка бўтқаси, ўсимлик ёғида пишган макарон истеъмол қилишга рухсат этилади.
Тақиқланади: бемор спиртли ичимликлар, пиво, қази, тузламалар, какао, аччиқ чой, кофе, газли сув, гармдори, петрушка, қовурилган гўшт, қовурилган балиқ, балиқли ва гўштли консервалар истеъмол қилиши мумкин эмас.
Тавсия қилинмайди: беморга редиска, турп, шолғом, нўхат, ловия хом мевалар, узум, анжир истеъмол қилиш тавсия этилмайди.
№ 1 а- парҳез. 
Кўрсатма: меъда ва ўн икки бармоқ ичакнинг яра касаллиги кескин қайталанган, «таъсирланган меъда» белгилари яққол юзага чиққан ўткир гастрит.
Мақсади: шиллиқ парда репарациясини нормага солиш ва меъда ҳамда ўн икки бармоқ ичак репаратор аппарати таъсирланишини камайтириш, меъданинг секретор ва мотор-эвакуатор функцияларини идора қилиш йўли билан яралар ва эрозияларнинг битишига ёрдам бериш.
Умумий таърифи. парҳез овқатда оқсил ва ёғлар миқдори физиологик талабга мос миқдорда, углеводлар ва ош тузи чегараланган, меъда шиллиқ пардаси ва меъда-ичак йўли олдинги бўлими рецептор аппаратини кимёвий ва механик таъсирловчилар ва меъдада ўзоқ вақт тутилиб турадиган моддалар, меъда секрецияси стимуляторлари кескин камайтирилади.
Калорияси ва таркиби: 100 г ёғ, 200 г углеводлар, калорияси 2000-2200 ккал, 1,5-2 л эркин суюқлик, ош тузи-кунига кўпи билан 8 г. Кундалик рацион массаси тахминан 2,5 кг.
Овқатланиш тартиби: бемор бир кунда 6-7 маҳал овқатланади. Овқатнинг иссиқлиги 55°С дан паст бўлмаслиги, совуқ овқатнинг совуқлиги 15°С дан паст бўлмаслиги лозим. Беморга овқат оз-оз миқдорда, суюқ ёки бўтқа ҳолида берилади. Бундай парҳез 2 ҳафтача муддатга буюрилади.
Беморга суюқ чой, ёғсиз қайнатма шўрва, ёвғон хўрда, ширгуруч, кисел, сариёғ, хом тухум, сузма билан сут аралашмасини ичишга рухсат берилади.
№ 1 б-парҳез.
Кўрсатма: ошқозон ва ўн икки бармоқ ичак яра касаллигининг кескин қайталангани, ўткир гастрит, сурункали гастритнинг қайталаниши.
Мақсади: шиллиқ парда репарациясини нормага солиш ва меъда ҳамда ўн икки бармоқ ичак репаратор аппарати таъсирланишини камайтириш, меъданинг секретор ва мотор-эвакуатор функцияларини идора қилиш йўли билан яралар ва эрозияларнинг битишига, меъда-ичак йўллари юқори бўлими шиллиқ пардасидаги яллиғланиш жараёнини камайтиришга ёрдам бериш.
Умумий таърифи. 1 - «б» парҳез 1 - «а» парҳез каби бўлиб, камроқ эҳтиётлайди. Бу парҳез даволашнинг кейинги босқичларида 10 кунга буюрилади.
Беморга овқат ярим суюқ бўтқа ҳолида сут ва сутли маҳсулотлар билан аралаштириб берилади. Қайнатилган гўштни, қийма ва балиқни атала ҳолида беришга рухсат этилади. Ҳамма овқатлар қайнатилади ёки буғда пиширилади, беморга қовурилган овқатлар берилмайди. Парҳез 1 - «а» да берилган озиқ-овқат маҳсулотлари ҳамда қотган оқ нон, гўшт ва балиқнинг қиймали котлети, сутли, гуручли, перловкали бўтқалар ва сузмалар берилади.
Назорат учун саволлар?
1. Нима учун парҳез овқатланишга эҳтиёж сезилади?
2. Парҳез овқатланишдан ташқари овқатланинш тартибининг қандай аҳамияти мавжуд?
3. 1- парҳез столи асосан қандай беморларга тавсия этилади?
4. Қабзиятга қандай парҳез тури таклиф этилади?
5. Парҳез столларининг умумий сони нечта ва қандай хусусиятларга эга?

13-мавзу. Иккинчи парҳез столи
1.	Ошқозон ва ичакларнинг етарли даражада шира чиқармаслиги касалликларида парҳез овқатланиш. 
2.	Парҳез столи №2

1.	Ошқозон ва ичакларнинг етарли даражада шира чиқармаслиги касалликларида парҳез овқатланиш.
Сурункали гастритларда (шира ишлаб чиқариш сақланган ёки юқори) яллиғланишни йўқотиш, шиллиқ қаватларда тикланиш жараёнини кечиши ва ярани битишини тезлатувчи шифобахш овқатланишнинг термик, кимёвий ва механик таъсирлари чекланган ҳолда кун давомида 5 маротаба илиқ ҳолда истеъмол қилинади. Асосан қайнатиб ёки буғда пишган таомлар тавсия этилади.
Тавсия этиладиган озуқа маҳсулотлари ва таомлар: бир кун олдинги ёки қуритилган нон, қуруқ печенье, қайнатилган мол гўшти, тухум, эзиб яхши пишган макка ёрмаси, гуруч, сули, қора буғдой бутқалари (ширгуруч, шовла, ширқовоқ, макка бутқаси), ёвғон хурда, ширали шўрвалар, буғда пишган гўштли таомлар, қайнатилган тил, жигар, духовкада пиширилган гўшт, кефир, ёғсиз қатиқ, қаймоқ, чучук пишлоқ, чала пишган тухум, эзилган картошка, пиширилган қовоқ, сабзи, лавлаги ва чучук помидорлар. Ўсимлик ёғида димланган таомлар, пишган сабзавотлардан турли салатлар, ширин меваларни пишириб ёки димлаб тайёрланган десертлар, асал, мурабболар, шакар, шунингдек суюқ чой, кисел, ширин шарбатлар, наматак суви ва минерал сувлар тавсия этилади.
Ошқозон шираси ишлаб чиқарилиши пасайган сурункали гастрит. Ошқозон шираси ишлаб чиқарилиши пасайган сурункали гастритларни комплекс даволашда парҳез овқатланиш алоҳида ўрин тутади. Парҳез у ошқозон фаолиятини меъёрига келтириш, бошқа овқат ҳазм аъзоларининг компенсатор механизмини яхшилаш, меъда шиллиқ пардасини эҳтиётлаш, яллиғланишни камайтириш, унинг безларини рағбатлантириш ва ичакдаги бижгиш жараёнларини камайтиришга каратилиши керак.
Баъзи ошқозон шираси ишлаб чиқарилиши пасайган гастрит билан оғриган беморлар сут истеъмол кила олмайдилар (сутдан қорин шишади, ич кетади, кекириш пайдо бўлади). Бу беморларнинг айримларига сутни оз - оздан бериб, секин кўпайтириб борилса, организм унга ўрганиб, сут истеъмол қиладиган бўлиб колади.
Проф. А.А. Асқаров раҳбарлигида яратилган ўзбек парҳез дастурхони ўзининг юқори калориялилиги (3500 — 4000), оқсиллар (150 г гача) ва ёғларнинг (150 г гача) кўплиги, кўкатлар (райҳон, кашнич, укроп, ялпиз, петрушка ва бошқалар) нинг мўллиги билан ажралиб туради. Қўйидаги 13.1 - жадвалда ана шу парҳез дастурхоннинг бир кунлик тахминий таомномаси келтирилади.

13.1-жадвал
Ошқозон шираси ишлаб чиқарилишини пасайган гастритда
тавсия этиладиган таомнома
1	Биринчи нонушта	Тандир нон 100 г. қуймоқ 100 г. Ширчой 200 г.	
2	Иккинчи нонушта	Қатиқ 200 г. Печенье 70 г.	
3	Тушлик	Тандир нон 100 г. Мошхурда 200 г. Тухум дулма 400 г. Желе 200 г.	
4	Кечки таом	Тандир нон 60 г. Шовла 300 г. Томат шарбати 200 г.	

Келтирилган рационда 130 г оқсил, 130 г ёғлар ва 280 г углеводлар. калорияси 2900 ккал.
Ошқозон шираси кам ажраладиган гастритларни даволашда витаминлар алоҳида ўрин тутади. Улар моддалар алмашинуви жараёни ва касалнинг умумий аҳволиини яхшилаб, меъданинг шира ишлаб чиқариш ва ҳаракат фаолиятига таъсир қилади. Айниқса, витамин В6 ва РР меъда шираси ажралишини кучайтиради. Витамин А меъда шиллиқ пардасининг функционал ҳолатини яхшилайди. Витамин С яллиғланиш жараёнини камайтиришда жуда муҳим. Шунинг учун беморларнинг овқат рационида витаминлар миқдори анча кўпайтирилади.
Меъёрида ва кўп ошқозон шираси ишлаб чиқарилиши билан кечувчи сурункали гастритлар. Меъда ҳазм ширасини ажралиши (секреция) меъёрида сақланган ёки кўп бўлган сурункали гастрит аксарият ёшларда ҳамда ўрта ёшли одамларда учрайди ва нисбатан енгил кечади. Бу касаллик кўпинча баҳор ва куз даврларида кучаяди. Беморларда меъда шиллиқ пардаси яллиғланиши билан бирга унинг фаолиятининг бўзилишлари ҳам кузатилади. Аксарият ҳолларда меъда ширасидаги юқори кислоталик кўп йиллар давомида сақланиб қолади ва баъзан (25 — 30 % ҳолларда) кислота миқдори камайиши ҳолларга ўтиши мумкин.
Секрецияси меъёрда ёки кўп бўлган беморларни даволашда мумкин қадар меъда шиллиқ қаватини авайлаб, ундаги яллиғланишни камайтириш зарур. Бу парҳез дастурхонда меъда шираси ажралишини кучайтирадиган озиқ-овқатлар бутунлай бўлмайди. Шунинг учун бундай ёндашиш деярли барча беморларга яхши ёрдам беради.
Уларнинг шифохонада даволаниш шароитида парҳез таомлар энергияга бўлган эҳтиёжларини қондириши лозим. Бу парҳез давода оқсил ҳамда ёғлар, шунингдек, ҳайвон оқсили ва ёғи, организм учун етарли бўлгани, углеводларнинг чеклангани учун улар меъдадаги яллиғланишни камайтириб, шиллиқ каватдаги тикланиш жараёнини кучайтиради, асаб тизимини тинчлантиради, беморнинг умумий аҳволиини ва кайфиятини яхшилайди. Меъда ширасида яллиғланиш элементлари камаяди.
Проф. А.А.Асқаров парҳез дастурхонларининг ўзбекча шаклига асосан тайёрланган таомнома юқори кислотали сурункали гастритларда қўлланганда, ижобий самара берган. Қўйидаги 13.2 - жадвалда биз уларни тахминий таркибини намуна сифатида келтирамиз.
13.2-жадвал
Ошқозон шираси ишлаб чиқарилиши меъёрида ва кўп бўлган ҳолатлардаги гастритда тавсия этиладиган тахминий таомнома
Нонушта:	Кечаги нон 60 г.
Сариёғ 20 г.
Қуймоқ 100 г.
Творог қаймоқ билан 150/50 г. Қанд чой (1 стакан) 180 г.	
Тушлик:	Битта тандир нон (кеча ёпилган) 60 - 100 г. Хурда 400 г.
Манти 370 г.
Кисель (1 стакан) 180 г.	
Кечки таом:	Яримта кечаги тандир нон 60 г. Шовла 300 г.
Кирилган янги олма 200 г.
Чой (1 стакан) 180 г.	

Бу келтирилган рационда 2800 ккал қувват бўлиб, 116 г оқсил, 129 г ёғлар ва 368 г углеводлар бор. Шунингдек, ушбу таомнома витаминларга бой қайнатма, мева шарбатлари ва витамин препаратлари билан бойитилиши зарур.
Даволашдан кейин беморларнинг аҳволии яхшиланиб, касаллик белгилари камайиб ёки йўқолиб кетса ҳам меъда шираси ажралиши ва кислоталикнинг меъёрига кайтиши камдан-кам кузатилади. Шунинг учун улар доим овқатланиш тартибига ва маълум даражада парҳезга риоя қилишлари керак. Кунига 4-5 марта овқатланиш, ўткир, дағал, тузланган, дудланган, спиртли ва газли ичимликлар ҳамда бошқа меъда фаолиятини кучайтирадиган озиқ-овқат маҳсулотларини истеъмол қилмаслик керак.
Сурункали гастрит касалликларида кўпинча шифобахш овқатланиш яхши самара беради. Шунга қарамасдан беморларни даволашга индивидуал ёндашиш керак. Касалликнинг кечишини ҳисобга олиб парҳез овқатланишни турли дори-дармонлар билан ва бошқа даволаш усулларидан тўғри фойдаланиш билан қўшиб олиб бориш мақсадга мувофиқ. Даволашда қониқарли натижага эришиш учун касалликнинг сабабларини йўқотиш муҳим аҳамиятга эга.
Яра касаллиги. Яра касаллиги кўп учрайдиган хасталик саналиб, меъда ва ўн икки бармоқ ичак шиллиқ қаватида яра пайдо бўлиши билан ҳарактерланади ва сурункали кечади. Касалликда осуда ҳамда зўрайиш даврлари алмашиб туради ва кўпинча, баҳор ҳамда кўзда зўраяди.
Касаллик ривожланишида озиқ - овқат маҳсулотлари (алиментар) омиллар муҳим ўрин тўтади. Овқатланиш тартибининг бўзилиши, ўткир, дағал, жуда иссиқ ёки жуда совуқ таомлар истеъмол қилиш, кўп овқат ейиш, шошиб овқатланиш, яхши чайнамаслик, ичкилик, чекиш, тана иммун ҳолатининг пасайиши, асабнинг зўриқиши ва бошқа қатор омиллар касалликни келтириб чиқаради.
Ўн икки бармоқ ичак яраси учун асосан кечки (овқатдан кейин 1,5 - 3,0 соат ўтгач), оч қоринга, тўнги овқат истеъмолидан кейин пайдо бўлувчи ва сут ичилгандан сўнг ўтиб кетувчи оғриқлар хос. Улар ўнг ёнбош соҳада, айрим ҳолларда киндик атрофида, қориннинг юқори ўнг квадратида жойлашади ва баъзан, белга, туш соҳасига ўзатилади. Оғриқлар асосан кесувчи, санчувчи, баъзан, тумток хусусиятга эга бўлади.
Ўн икки бармоқ ичак пиёзча қисмидан ташқарида жойлашган яраларда (ошқозонкардиал қисми ва ундан юқорида) оғриқлар юрак соҳасига, чап кўкракка, умуртканинг кўкрак қисмига, ўн икки бармоқ ичак пиёзчаси (айниқса, орқа деворида) ва пиёзча орти қисми яраларида эса оғриқ бел, ўнг кўкрак орти, кўрақлараро оралиқ ва айрим ҳолларда ўнг ёнбош соҳага ўзатилиши мумкин.
Айрим беморларда яра касаллиги оғриқсиз ёки бошқа касалликларни эслатувчи белгилар (оғриқлар) билан намоён бўлади.
Яра касаллигини комплекс даволашда шифобахш овқатланиш асосий ўринни эгаллайди. Парҳез таомнома касалликнинг оғир-енгиллигига, асоратига, бошқа аъзолардаги касалликларнинг мавжудлигига қараб тузилиши лозим. Яра касалликлари учун парҳез дастурхон меъдани механик ва кимёвий таъсиротлардан сақлаши, уни мумкин қадар эҳтиёт қилиши, унинг ширасини ортиқча ажралмаслигини таъминлаши лозим.
Шифобахш овқатнинг ҳар хил таркибий қисмлари меъда фаолиятига турлича таъсир қилади. Углеводлар кўп бўлган рационга нисбатан гўшт ва ёғлар қўшилган рационда меъда шираси кўпроқ ажралади. Сут ичилганда ҳам меъда шираси кам ажралади. Шунинг учун парҳезда сут ва сут маҳсулотлари етарли бўлиши керак. Ўсимлик ёғлари қўшилган парҳез таомлар ичаклар ҳаракатини кучайтиради ва ич яхши юришади.
Беморларга бериладиган сабзавотлар яхши пишган ва эзилган бўлиши лозим. Маҳсулотлар (гўшт ҳам қиймаланган) кирилган бўлса, меъдага таъсири камроқ бўлади ва унинг шираси кислоталиги ҳам камаяди. Овқатни кўп марта Қабул қилиш ҳам меъда ширасидаги кислоталиликни камайтиради, қабзиятнинг олдини олади, меъда, ичак ва меъда ости бези фаолиятини меъёрига келтиради.
Шифобахш дастурхоннинг озиқ-овқат маҳсулотлари кирилмаган шаклида оқсиллар - 100 г, ёғлар - 100 г, углеводлар - 350 - 400 г, ош тузи - 10 г бўлади. Калорияси - 2700 - 3000 ккал. Витаминлар: А - 2 мг, В1 - 4 мг, РР - 30 мг, С - 100 мг. Минераллар: кальций - 0,8 г, фосфор - 1,6 г, магний - 0,5 г ва темир - 15 мг дан кам бўлмайди.
Яра касаллиги жигар ва ўт йўллари хасталиклари билан қўшилиб келса, бунда меъдани эҳтиётқилишбилан бирга жигар ва ўт йўлларининг ҳолатини меъёрига келтириш учун жигарда гликогенни кўпайтириш ва ёғни камайтириш ҳамда қонда ёғ моддаларини парчаловчи моддалар миқдорини ошириш лозим бўлади. Қўйидаги 13.3 - жадвалда юқорида келтирилган ҳолатларда тавсия этиладиган таомнома наъмунаси келтирилган
13.3-жадвал
Яра касаллиги жигар ва ўт йўллари хасталиклари билан қўшилиб келган ҳолатларда тавсия этиладиган таомнома
Нонушта	Ширгуруч, сутли чой.	
Иккинчи нонушта	Шакарда димлаб пиширилган олма.	
Тушлик	Гуручдан эзиб тайёрланган суюқ ош, буғда пишган мол гўштидан тайёрланган қийма ва картошка пюреси, карам ва сабзи салати, олма шарбати.	
Кечки таомга	Қайнатилган ёки димланган балиқва қайнатилган ёрма, асалли чой.	
Кечга	Сут.	
Яра касаллиги ўткир ёки сурункали панкреатит билан бирга кечса, парҳез таомларда оқсиллар миқдори - 110 - 120 г гача оширилиб, ёғлар - 90 г гача ва углеводлар - 350 г гача (тез сўриладиганлари - қанд ва қанд маҳсулотлари, асал 30 - 40 г) камайтирилади. Меъда шираси ажралишини кўпайтирадиган таомлар берилмайди. Овқат қайнатилади ёки буғда пиширилади. Сариёғ фақат тайёр таомларга қўшилади. Тухум сариғи чекланади. Ёғ моддаларини парчаловчи маҳсулотлар (ёғсиз творог, ёғсиз қайнатилган балиқ ва бошқалар) етарли даражада бўлиши керак. Қўйидаги 13.4-жадвалда ушбу гуруҳ беморларга тавсия этиладиган бир кунлик таомнома келтирилган.
13.4-жадвал
Яра касаллиги ўткир ёки сурункали панкреатит хасталиклари билан қўшилиб келган ҳолатларда тавсия этиладиган таомнома
Нонуштага:	Тухум окидан тайёрланган, буғда пишган қуймоқ, сутли чой.	
Иккинчи нонушта:	Ёғсиз сўзма.	
Тушликка:	Ширқовоқ, қайнатилган гўштдан тайёрланган манти, лимон чой.	
Иккинчи тушлик:	Димланган олма.	
Кечки таомга:	Қайнатилган сабзи пюреси ва яшил нухат билан, қайнатиб, димланган балиқ, олма шарбати.	
Кечга:	Чучук кефир.	

Назорат учун саволлар?
1. Сурункали гастрит қандай касаллик?
2. Профессор А.Асқаров раҳбарлигида яратилган ўзбек парҳез дастурхони қандай хусусиятга эга?
3. Ошқозон шираси ишлаб чиқарилишининг пасайган гастритга қандай таомнома тавсия этилади?
4. Яра касаллиги хасталиги холатларида қандай парҳез таомнома тавсия этилади?
5. 2-парҳезда қандай таомлар чекланади?

14-мавзу. Учинчи парҳез столи.
1. Ич қотиш қабзият касалликларида парҳез овқатланиш. Парҳез столи №3.
1.	Ич қотиш қабзият касалликларида парҳез овқатланиш.
Бу хасталикда бемор аччиқ ва шўр зираворлар, соуслар мутлақо берилмайди, ош тузи камайтирилади. Бундан ташқари, дағал тола (клетчатка)ли тўқима сабзавотлар, ловия, нўхат, қаймоғи олинмаган сут, дудланган маҳсулотларни ейиш мутлақо мумкин эмас.
Овқатни илиқ ҳолида тановул қилиш лозим. Ёзнинг иссиқ пайтларида овқатнинг кўпроқ қисмини салқин пайтда (эрталаб ва кечқурун) ейиш керак.
Йўғон ичак дискинезияси (торайиши)да димлаб ёки буғда пиширилган қовоқ, беҳи, сувда ёки буғда пиширилган сабзи, анжир тавсия этилади.
Сабзавот ва мевалар таркибида клетчатка кўп бўлади. Зеро, клетчатка ичак ҳаракатини яхшилайди ва ични юриштиради. Агар колит оқибатида жигар ҳам зарарланган бўлса, ични юриштирадиган ширинликлар – қанд, асал, шунингдек, турли шарбатлар, мева сувлари, айниқса, уларни эрталаб наҳорга ичиш фойдали.
Кеч кузда, қишда ва эрта баҳорда, яъни ҳўл мевалар бўлмаган пайтларда мева қоқиларидан компот тайёрлаб, қайнатма қилиб ичиш мақсадга мувофиқ. Қайнатма қуйидаги усулда тайёрланади. Мева қоқилар (олма, олча, шафтоли, нок, қора олхўри қоқилари, туршак)дан тенг миқдорда ҳаммаси бўлиб 0, 5 кг миқдорда олинади. Ҳамда ушбу қоқилар йиғмасига 1: 4 нисбатда сув қуйиб, 45 дақиқа қайнатилади. Қайнатмани докадан ўтказиб, қолган қуюқ мевалар этини беморга бўлиб-бўлиб бир неча кун мобайнида берилади.
Кўрсатма: бир оз қайталанган ва ремиссия даврида қабзият устунлик қиладиган сурункали ичак касалликлари, шунингдек, улар меъда, жигар, ўт шираси чиқарувчи йўллар, меъда ости бези зарарланиши билан бирга қўшилиб келганда.
Мақсади: юқори сифатли овқатланиш ва қабзият устунлик қилганда ичакнинг сурункали касалликлари, меъда, жигар, ўт шираси чиқарувчи йўллар, меъда ости бези касалликлари қўшилганда компенсацияни сақлаб қолишни таъминлаш, ичак ва бошқа ҳазм аъзоларининг бузилган функцияларини тиклашга ҳаракат қилиш, регенерация жараёнларини енгиллаштириш.
Умумий таърифи: физиологик тўла қийматли оқсил, ёғ ва углеводлар, ош тузи ва бошқа ҳамма минерал моддалар, овқатнинг бошқа таркибий қисмлари бўлган, ичак мотор функциясини енгиллаштирадиган механик ва кимёвий моддалар кўпроқ киритилади, бироқ ичакда бижғиш ва чириш жараёнларини кучайтирадиган маҳсулотлар ва таомлар, жигар ва ўт шираси чиқарув аъзоларининг функционал ҳолатига салбий таъсир қиладиган моддалар (эфир мойлари, холестеринга бой маҳсулотлар, ёғни қовуришда ҳосил бўладиган парчаланиш маҳсулотлари-альдегидлар ва акролеинлар) қўшилмаган парҳез.
Калорияси ва таркиби: 100-120 г оқсил, 100-120 г ёғ, 400-500 г углевод, калорияси 3000-3500 ккал, 1,5 л эркин суюқлик, 12-15 г ош тузи, кунлик рацион массаси-3 кг.
Қора нон, лавлаги, сабзи, помидор ҳам еб туриш тавсия қилинади.
Назорат учун саволлар?
1. 3-парҳез столи қандай беморларга тавсия этилади?
2. Ушбу парҳез столида қандай махсулотларга рухсат этилмайди?
3. 3-парҳез столининг асосий мақсади нимада?
4. Парҳез столи калорияси ва таркиби қандай бўлиши керак?
5. Қандай озиқ-овқат махсулотлари истеъмоли тавсия этилади?

15-мавзу. Тўртинчи парҳез столи.
Қўрсатма: ичакнинг ўткир ва сурункали касалликлари: ич кетар ва кескин диспепсия ҳодисаси.
Мақсади: беморнинг меъда-ичак йўлида яллиғланиш жараёни кескин юзага чиққанда ва шу сабабли ҳазм жараёни бузилганда овқатланишни таъминлаш; яллиғланиш жараёнини камайтириш ва ичак функционал ҳолатини нормага солишга, шунингдек ичак касалланганда кўпинча патологик жараёнга қўшиладиган аъзолар (меъда, жигар ва ўт шираси чиқарув йўллари, меъда ости бези) ишини яхшилашга имкон бериш.
Умумий таърифи. ёғ ва углевод физиологик норманинг қуйи чегараси атрофида ва оқсил миқдори нормал, гипохлорид парҳез, унда меъда шиллиқ пардасининг механик ва кимёвий таъсирловчилари кескин камайтирилади. Ичакда бижғиш ва чириш жараёнларини кучайтирадиган маҳсулотлар ва таомлар, шунингдек, ўт шираси чиқарувчи, меъда ва меъда ости безининг кучли стимуляторлари, жигарни таъсирлантирадиган моддалар бўлмайди.
Калорияси ва таркиби: 100 г оқсил, 70 г ёғ, 250 г углевод, калорияси 2100 ккал. 1,5-2 л эркин суюқлик, 8-10 г ош тузи. Кунлик рацион массаси-3 кг. Овқатга сут, клетчатка, тузламалар, қази-қарта қўшилмайди.
Овқатланиш тартиби: Бемор кунига 5-6 маҳал бўлиб-бўлиб овқатланиши лозим.
№ 4 б - парҳез.
Кўрсатма: ичакнинг ўткир ва сурункали касалликлари қайталанган даври, шунингдек буларнинг меъда, жигар ва ўт шираси чиқарувчи йўллар, меъда ости бези зарараланиши билан келиши.
Мақсади: беморнинг меъда-ичак йўли ўртача яллиғланганда ва шу сабабли ҳазм қилиш бузилганда овқатланишни таъминлаш, яллиғланиш жараёнини камайтиришга ва ичак функционал ҳолатини нормага солишга, шунингдек, ичак касалланганда кўпинча патологик жараёнга қўшиладиган органлар (меъда, жигар ва ўт чиқарув йўллари, меъда ости бези) ишини яхшилашга имкон бериши лозим.
Умумий таърифи: ёғ ва углевод физиологик нормагача камайтирилади, физиологик тўла қийматли парҳез, 8-10 г гача ош тузи, меъда шиллиқ пардасининг механик ва кимёвий таъсирловчилари ўртача миқдорда чегараланади, ичакда бижғиш ва чириш жараёнларини кучайтирадиган маҳсулотлар ва таомлар, шунингдек, ўт шираси ажратиш, меъда ва меъда ости безининг кучли стимуляторлари, жигарни таъсирлантирадиган моддалар қўшилади.
Калорияси ва таркиби: 100-120 г оқсил, 100-120 г ёғ, 400-500 г углевод, калорияси 3000-3500 ккал 1,5 л эркин суюқлик, 8-10 г ош тузи. Кунлик рацион массаси тахминан 3 кг.
Овқатланиш тартиби: бемор кунига бўлиб-бўлиб 5-6 маҳал овқатланади. Ҳамма оқатлар қайнатилади ёки буғда пиширилади, шўрвалар қирғичда қирилган ёки майда тўғралган сабзавотлар билан тайёрланади. Баъзи таомларни тандирда тайёрлаш мумкин.
Рухсат этилади: бир кунлик оқ нон, озгина қаймоқ, ўткир бўлмаган пишлоқ, қайнатилган гўшт ёки кучсиз қовурилган қиймали гўшт, кўкат, қирғичда қирилган ёки қайнатилган сабзавот ва мевалар.

Назорат учун саволлар?
1. 4-парҳез столи асосан қандай касалликларга буюрилади?
2. 4-парҳез столи асосий таркибида қандай озиқ-овқат махсулотлар тавсия этилади?
3. парҳезнинг асосий мақсади нимадан иборат?
4. 4-парҳезда қандай овқатланиш тартибига амал қилиш керак?

16-мавзу. Бешинчи парҳез столи.
1.	Гепатитга қарши парҳез тузишга оид шарт шароитлар ва талаблар
2.	Ўт пуфаги ва ўт йўллари касалликларида овқатланишнинг
асосий қоидалари
Жигар мураккаб ва муҳим вазифаларни ўташи туфайли унинг ҳасталикларида парҳез даволашни уюштириш алоҳида эътибор талаб этади. Бунда парҳез овқатларнинг таркибий қисимларини ўзгарган модда алмашув жараёнларига ижобий таъсир кўрсата олишини, жигар фаолиятини меьёр ҳолатга қайтариш жумладан ўт ажралиши учун шароит яратишни назарда тутмоқ лозим.
Шундай қилиб гепатитга қарши даволаш парҳези тузишда қуйидагиларни назарда тутмоқ мақсадга мувофиқдир:
Касални етарли миқдорда (физиологик меъёрларга мос бўлган) сифатли оқсил моддаси билан таъминлаш, ҳайвонот ва ўсимлик оқсиларининг миқдорий муносабатини тўғри белгилаш даркор, бунинг учун бир кунлик парҳез таркибида 80-90 г умумий оқсил бўлиши лозим, аминокислоталар таркибининг мувозанатлашган ҳолда бўлиши мақсадга мувофиқ бўлади. Жигар хасталигининг оғир кўриншиларида ёки озғин шахслар гепатозида оқсил миқдори камайтирилиши (ёки кўпайтирилиши ) мумкин;
-парҳез таркибида физиологик меъёрларга мос бўлган ёғ (мой) миқдорини таъминлаш (80-90г), бунда умумий мой миқдорининг 30% ни ўсимлик мойлари ташкил этишини назарда тутиш даркор. Парҳез таркибида етарли миқдорда мойнинг бўлиши таомларнинг мазасини яхшилайди, уларнинг тўйимлилигини оширади, мойда эрийдиган витаминларнинг модда алмашувини яхшилайди, бу эса айни витаминлар билан организмнинг таъминланишини меъёрлаштиради, парҳез таркибидаги ўсмлик мойи (пахта ёғи) парҳезнинг ўт ҳайдаш хусусиятини ифодалайди, мой-ёғ алмашув жараённини тартибга солади, холестерин модда алмашинувини яхшилайди, унинг енгил эфирларини ҳосил бўлишини фаолаштиради. Овқатнинг ўт хайдаш хусусиятини ошириш зарурияти туғилса, парҳезда ўсимлик мойининг миқдори 90-100г гача оширилади (парҳез таркибида мойнинг миқдорини ошириш ёки камийтириш беморнинг умумий аҳволига ва жигар касаллигининг оғир-енгиллигига қараб врач томонидан белгиланади);
- парҳез таомлар таркибида енгил ҳазм бўлувчи углеводларнинг оптимал миқдорида бўлишини таъминлаш зарур (физиологик кўрсаткичлар даражасида), бунда оқсиллар ва углеводларнинг миқдорий муносабатини 1:4 кўрсаткичда бўлишини назарда тутиш лозм;
- кундалик парҳезнинг энергетик қувватини етарли бўлишини эътиборга олиш даркор; парҳезнинг кам қувватли бўлиши лозим бўлса, жигарнинг айрим касаликларида ва қисқа муддатга белгиланади;	
- парҳез таркибида етарли миқдорда озуқавий толаларнинг бўлишига эътибор бериш керак, бу моддаларга ўсимлик маҳсулотлари (мевалар, сабзавотлар, буғдой кепаги ва бошқ) киради, улар жигарнинг ўт ажратиш фаолиятини жадаллаштирадилар. Шуни назарда тутмоқ лозимки, гарчи озуқавий толалар салат, ёнғоқлар, дуккаклилар таркибида кўп бўлсада, бу маҳсулотлар жигар касаллигида қўлланиладиган парҳез таомлар таркибида бўлмаслиги ёки жуда кам миқдорда бўлиши даркор;
- парҳез таомлар ўз таркбида етарли миқдорда барча витаминларни ушлаши керак, парҳезда витаминлар ўлчамининг ошиқроқ даражада бўлишига эътиборини қаратиш мақсадга мувофиқдир. Бунинг учун беморларни витаминлар препаратлари билан қўшимча таъминлаб туриши лозим.Ҳар қандай парҳез қонун-тартиблар асосида тузилади, яъни парҳез таомлар таркибини ташкил этган иутриентлар ва уларнинг энергетик қуввати бемор организимининг физиологик эҳтиёжни ҳеч бўлмаганда минимал кўрсаткичлар даражасида қоплаши даркор.
Жигар хасталикларида метаболик жараёнларда чуқур ўзгаришлар рўй беришига кўра, гепатитда тузилган парҳез бемор организмини етарли миқдорда биологик фаол моддалар билан таъминлаши лозим (алмашинмайдиган аминкислоталар, ўта тўйинмаган мой кислоталари, макро ва микроэлементлар, витаминлар ва бошқа биологик фаол моддалар). Фақат шундагина парҳезнинг метаболик жараёни патологик равишда ўзгарган босқичларини меъёрлаш, касалликнинг клиник белгилари камайиши (йўқолиши), беморнинг тезроқ тузалиши учун имконият яратилган бўлади.
Шунга кўра, парҳез таркибини ташкил этувчи айрим нутриентлар, озиқ-овқат маҳсулотлари ва тайёр таомларни гигиеник нуқтаи назардан изоҳлаш зарур.
Оқсиллар мураккаб, азот тутувчи юқори малекуляр бирикмалар бўлиб ҳисобланадилар ва аминокислаталардан ташкил топган моддалардир. Организмни пластик (қурилиш) моддалари билан таьминлаш озуқавий оқсилларнинг асосий вазифасидир. Оқсилларнинг маълум бир миқдори энергетик модда визифасини ўтайди. Озуқавий оқсиллар организмнинг турли хил юқумли омиллар, заҳарли моддалар салбий таъсирига чидамлилигини ошириб, организмни биологик муҳофаза этиш вазифасини бажарадилар, ҳамда асабий-психологик мураккаблашиш ва стрес ҳолатларини юмшатиш каби хусусиятига ҳам эгадирлар.
Шундай қилиб, гепатит касаллигида тузиладиган парҳез тартибидан етарли миқдорда биологик фаол оқсилларнинг бўлиши учун асос бор, шу аснода шуни яна бир назарда тутиш лозимки, жигар озуқавий оқсилни тўпловчи ва маскур керакли модда билан организмни таъминловчи аъзо бўлиб ҳисобланади.
Мойлар (ёғлар) кислоталари ва глецирин моддасининг мураккаб бирикмалари бўлиб ҳисобланадилар. Мойлар таркибида икки хил мой кислоталари мавжуд бўлиб, тўйинган ва тўйинмаган бўлади. Ҳайвонот маҳсулотларида юқори ҳароратда эрувчи тўйинган мой кислоталари кўпроқ бўлган мойлар бўлади, ўсимлик маҳсулотлари таркибида эса тўйинмаган мой кислоталари кўпроқ ушловчи мойлар мавжуд. Биологик нуқтаи назардан тўйинмаган мой кислоталари фойдалироқ бўлиб ҳисобланади. Мойлар организмни қувват- энергия билан таъминлаш жиҳатидан углеводлардан сўнг иккинчи ўринни эгалайдилар.
Гепатитга қарши парҳез таркибида бемор организмини бир кунлик физиологик эҳтиёжини қоплай оладиган миқдорда мой моддалари бўлиши даркор. Ўсимлик мойлари (бир кунлик умумий мой миқдорини 1/3 қисмини ташкил этадилар), жумладан, пахта мойи парҳез таркибида ўт моддасини ҳайдаш вазифасини ўтайдилар, бундай хусусият гепатит касаллигида алоҳида аҳамият касб этади.
Моносахаридлар (глюкоза, фруктоза, галактоза ва бошқалар), дисахаридлар (сахароза, лактоза, мальтоза ва бошқалар) ҳамда полисахаридлар (крахмал, гликоген, клетчатка ва бошқалар)га бўлинадилар. Моносахаридлар енгил ҳазм бўлувчи , полисахаридлар оғир ҳазм бўлувчи углеводлар бўлиб ҳисобланадилар.
Гепатит касаллигига қарши парҳезга кўпроқ енгил ҳазм бўлувчи углеводларни қўшиш тавсия этилади. Шуни ҳам назарда тутиш лозимки, углеводлар ўт йўлларидан ўтни ҳайдаш хусусиятига эгадирлар. Енгил ҳазм бўлувчи углеводлар асосан мевалар ва кўпчилик сабзавотлар таркибида бўладилар.	
Жигар касаллигининг оғир-енгилигига ва асоратларининг бор-йўқлигига қараб, парҳез таркибидаги углеводларнинг миқдори врач томонидан кўпайтирилиши ёки камайтирилиши мумкин.	
Витаминлар биологик фаол моддалар гуруҳига кирадилар, организмни ўсиб етилиши ва ўсиши учун зарур бўлган моддалар бўлиб ҳисобланадилар, метаболик жараёнларнинг барча босқичларида фаол иштирок этадилар, тўқималарнинг қайта тикланиш жараёнларини таъминлайдилар, зарарли моддаларнинг организмга салбий таъсирини сусайтириш хусусиятига эгадирлар, жумладан, гепатит касалигининг шакиланишига сабаб бўлувчи юқумли омиллар ва заҳарли моддаларнинг таъсирини ҳам камайтирадилар. Гепатит касаллигига қарши тузилувчи парҳез таркибини ватаминлар билан бойитиш тавсия этилади.
 Минерал моддалар организмда муҳим вазифаларни бажарадилар: модда алмашинуви жараёнида фаол иштирок этадилар, хужайра протоплазмаси таркибига, хужайралараро, тўқималараро суюқлиқлар таркибига кириб, осмотик шароит (босим) яратишни таъминлайдилар, овқат ҳазим қилиш ширалари таркибида бўлиб, овқат ҳазм қилиш жараёнларини равон кечишида рол ўйнайдилар.
Гепатитга қарши тузилган парҳез ўз таркибида организм эҳтиёжларини қўллай оладиган физиологик меъёр даражада маъдан модаларини ушлаши лозим.
Ҳар қандай парҳезни, жумладан, гепатитга қарши мўлжалланган парҳезни тузишда уларнинг таркибига кирувчи озиқ-овқат маҳсулотларининг миқдор ва сифат кўрсаткичларига, уларнинг озуқавий хусусиятларини касалликнинг патогенетик ҳолатига мос эканлигига, яъни парҳезлик самарадорлигига алоҳида эътибор қаратиш лозимдир.
Жигарнинг модда алмашинув жараёнида фаол иштирок этиши туфайли ва унинг касаллигида мазкур аъзо фаолиятида озуқа моддаларининг фойдали ўрин эгаллаши назарга олинганда, тузилаётган парҳезнинг озиқ-овқат маҳсулотлари таркибига оид масала мураккаб ва алоҳида эътиборини талаб қиладиган тадбирга айланади. Шунга қарамасдан, гепатит касаллигида тавсия этиладиган озиқ-овқат маҳсулотлари тизими умумий мазмунда маълумдир.
Сут ва сут маҳсулотлари озуқавий сифатли ҳайвонот маҳсулотлари гуруҳига киради, соғлом ва бемор кишиларнинг овқатида кенг миқёсда истеьмол этадилар, болалар овқатининг энг сифатли маҳсулоти бўлиб ҳисобланади. Генетик ва физиологик жиҳатдан сутнинг ижобий хусусиятлари қуйидаги кўрсаткичлар билан ифодаланилади: аминокислоталар миқдори ва уларнинг ўзаро миқдорий муносабати киши организмига фойдали даражада; эмульсия ҳолатида бўлган сут мойи осон парчаланади ва ҳазм бўлади; сут қанди лактоза ижобий озуқавий хусусиятларга эга; сут ва сут маҳсулотларида витаминлар ва маъдан моддалари етарли миқдорда; сут кам энергия талаб қилган ҳолда осон ҳазм бўлади, бу эса унинг парҳезчилик қийматини белгилашда аҳамиятга моликдир.
Сут маҳсулотларига кефир, простокваша, сариёғ, сметана, қаймоқ, пишлоқ ва бошқалар киради. Сут маҳсулотларидан ташкил топган овқат организмдан сувни ажратишни осонлаштиради, яллиғланиш жарёнини сусайтиради. Айниқса чучук (аччиқ бўлмаган) пишлоқ ва пишлоқ маҳсулотлари фойдали бўлиб ҳисобланади.
Гепатит касаллигида барча сут ва сут маҳсулотлари парҳез таркибида тавсия этилади.
Гўшт ва гўшт маҳсулотлари юқори озуқавий сифатга эга бўлган оқсилга бой маҳсулотлар бўлиб ҳисобланади. Таркибида биологик фаол аминокислоталар мавжуд. Бу аминокислоталарнинг биологик муносабати организм учун ниҳоят даражада фойдали. Маскур маҳсулотлар яхши энергетик қувватга эга, таркибида фойдали витаминлар (В гуруҳига мансуб) ва маъдан моддаларни ушлайди. Гўшт шўрваси (бульони) да кўп миқдорда фойдали экстрактив моддалар, азотли бирикмалар, пўрин моддалари бўлади. Бу модда ва бирикмалар иштаҳани очади, марказий асаб тизимини кўзғатади- бу хусусиятлар уларнинг парҳез қийматини белгилайди.
Гепатит касаллигида кам ёғли гўшт ва гўшт маҳсулотлари қайнатилган ёки димланган ҳолда ҳамда қайнатилган колбаса маҳсулотлари («докторская» колбасаси) парҳез таркибида тавсия этилади.
Балиқ ва балиқ маҳсулотлари парҳезчилиқда яхши оқсил манбаи, фойдали витаминлар (А, Д), айрим маъдан моддалар (калий, кальций, фосфор) ни ушловчи маҳсулотлар сифатида фойдаланилади. Яллиғланган (касалланган) аъзога салбий таъсир этмасдан, организмда осон парчаланади ва ҳазм бўлади. Гепатитда қайнатилган, сувда ивитилган балиқни парҳез тиркибида истеъмол этиш тавсия этилади.
Тухум сифатли оқсил манбаи бўлиб ҳисобланади, ошқозон шиллиқ қаватини “тасирламайди” ва ундан тезда чиқиб, ичакка ўтади, шу хусусияти билан фойдали парҳез хусусиятни ифодалайди; ошқозон-ичак ва жигар хасталикларида ижобий таъсир кўрсатади. Тухум ва тухум маҳсулотларининг парҳез хусусиятларини белгилашда уларни бемор организми «кўтара оладими-йўқми» шуни назарда тутиш даркор. Гепатит касаллигида, агар бемор тухумни енгил ҳазм қила олса, парҳезга бир кунда 1-2 та тухумни бир ҳафта давомида 2-3 маротаба истеъмол этиш тавсия этилади, тухум маҳсулотлари (масалан, омлетлар ва бошқа.) ҳам фойдалидир.
Нон ва нон маҳсулотлари углеводларнинг баракали манбаи бўлиб ҳисобланадилар. Қора нон сувда эрийдиган витаминларга (“В” гуруҳи) бой, етарли даражада энергия берувчи, тўқ тутадиган маҳсулотлар қаторига киради.
Гепатитда парҳез таркибига қора нон, кеча пиширилган оқ нон, енгил қотирилган нон тавсия этилади.
Ёрма, макарон ва дон маҳсулотлари енгил ҳазм бўладиган углеводлар, сувда эрийдиган витаминлар (В1, В2, РР ) нинг яхши манбаи бўлган, яллиғланган аъзони «тасирлайдиган» килетчатка моддасини кам ушлайдиган маҳсулот бўлиб ҳисобланадилар.
Гепатит касаллигида мазкур маҳсулотлар уларнинг кимёвий таркибини, пазандаликка оид хусусиятларни назарга олган ҳолда тавсия этадилар.
Қандолат маҳсулотлари таркибида енгил ҳазм бўладиган углеводлар бўлгани туфайли яхши мазага эга маҳсулотлар бўлиб ҳисобланадилар, қониқарли даражада энергия-қувват ажратадилар. Гепатит касаллигида парҳез таркибига енгил ҳазм бўладиган (несдобный) ҳамирдан таёрланган масалиқларни, қанд, асал, мураббо каби маҳсулотларни киритиш тавсия этилади.
Ўсимлик (ёғи) мойи - тўйинмаган мой кислотларига бой бўлган маҳсулот, яхши энергия-қувват беради. Талайгина парҳез таомлари, жумладан, гепатитга қарши парҳез таркибига киритилади. Мазкур маҳсулотнинг (жумладан, пахта мойининг) ўт ҳайдаш хусусияти этиборга олинса, унинг гепатит касаллигида нечоғлик фойда келтиришини тушуниш қийин эмас.
Сабзавотлар ва мевалар витаминлар, маъдан (минерал) моддалар, жумладан, кўп миқдорда микроэлементлар ва бошқа биологик фаол моддаларнинг яхши манбаи бўлиб ҳисобланади. Бу маҳсулотлар таркибида ўтни ҳайдаш хусусиятига эга бўлган, озиқ-овқатни ичак орқали енгил ҳазм бўлиш имкониятни туғдирадиган озуқа толалари (клечатка) сероб бўлгани туфайли, гепатит касаллигида улар етарли миқдорда салатлар, гарнирлар, винигретлар ва бошқалар кўринишида парҳез таркибида тавсия этиладилар, кампотлар, киселлар, мусаллас, желелар, пудинглар ва бошқа сабзавотлар ва меваларни қайта ишлаш натижасида тайёрланган маҳсулотлар ҳам гепатитга қарши парҳезда кенг ўрин эгаллаганлар.
Ичимликлар. Гепатит касаллигида суюқ (аччиқ бўлмаган) чой, сутли чой, маъдан сувлар (танланган ҳолда), сабзавотлар ва мевалар шарбатлари тавсия этилади.
Парҳез учун тавсия этилган тайёр таомлар ва озуқа маҳсулотлари
Таомларни тўғри танлаш гепатитга қарши парҳезни тузишда ва унинг терапевтик самарадорлигини белгилашда алоҳида аҳамият касб этади. Бунда, авваламбор, маҳсулотларга оид миқдор ва сифат кўрсаткичларни тегишли меъёрий хужжатлар талабларига қай даражада жавоб беришига эътиборни қаратиш лозим. Умумий режа бўйича мазкур вазифани муваффақиятли равишда ҳал этиш, парҳез таркибини ташкил этувчи таомлар ва маҳсулотларнинг қуйидаги кўрсаткичлари билан боғлиқдир: 
- органолептик хусусиятлари, дегусгацион ва пазандачилик кўрсатгичлари;
- макро ва микроэлемент таркиби, бу кўрсаткичга оид миқдор ва сифат;
- маҳсулотлар, уларнинг миқдорий мувозанатлиги;
- маҳсулотларнинг энергетик сифати (калория даражаси);
- парҳезнинг миқдорий таркибини бемор организмининг физиологик эҳтиёжини қоплашга мослиги;
- санитария кўрсатмаларига риоя этиш ва пазандачилик-технологик қоидаларни амалда жорий этиш (таомларни таёрлаш, ва тарқатиш жараёнларида); парҳез даволанишни олаётган беморлар учун белгиланган овқатланиш таркибига амал қилиш.
Қуйида гепатит касаллигида парҳезга киритиш учун тавсия этилган тайёр таомлар, озиқ-овқат маҳсулотлари ва ичимликларнинг номлари келтирилган:
 Биринчи (суюқ ) таомлар. Ёрма(сули, манна) шўрвалари (тухум-сут аралашмаси, қаймоқ, сарёғ кўшилган ҳолда), гуруч шўрваси.
Сут шўрвалари (қирилган сабзавотлар, майдаланган вермишел ёки уй лағмони қўшилган ҳолда); сабзавотли шўрвалар (қирилган сабзи, картошка, лавлаги, сариёғ қўшилган ҳолда); миллий шўрвалар: мастава хорда, қайнатма шўрва, ширқовоқ, угра оши, қийма шўрва, чучвара, шир хўрда, сутли угра, балиқ шўрва, шивит оши, ун оши.
Иккинчи (қуюқ) таомлар. Ёғсиз гўштдан буғда тайёрланган суфле (тоғайсиз, пайсиз, тери катламисиз); суюқ қирилган бўқалар (хар қандай ёрмадан, буғдойдан ташқари) сут, қаймоқ билан; чала пиширилган тухум; буғда тайёрланган омлетлар; буғда пиширилган балиқ ва гўшт котлетлари (ёки сувда қайнатиб пиширилган), фрикаделлар (чой билан); буғда қириб пиширилган, пудинглар, қайнатилган вермишель, қайнатилган макаронлар; пюре (картошка, сабзи, лавлаги, қовоқ); буғда тайёрланган пудинглар, қобиқсиз янги таёрланган, ачимаган сузма. Миллий таомлар: яхна гўшт, ивитма палов, майиз палов, қийма палов, шовла, қуймоқ, тухум дўлма, ширгуруч, лағмон, манти, чучвара, қовоқ манти, помидор манти, ширгуруч, говача барак, кўк барак, тухум барак.
Учинчи овқатлар. Совуқ закускалар (аччиқ-ўткир қўшимчаларсиз) етилган ва янги сабзавотлардан салатлар, қайнатилган гўшт билан; қайнатилган ва димланган сабзи; янги узилган помидорлар, қирилган олма, картошка, сабзи, лавлаги, қовоқчалар, қовоқ пюреси, буғда тайёрланган пудинглар; янги сут, қаймоқ; ширин мевалар-пишган, қайнатилган қирилган ва димланган ҳолда; янги мевалар қулупнай, малина, гилос ўрик; ичимликлар ширин мева киселлари (желелар); наъматак ва буғдой кепаги қайнатмаси; ширин мева шарбатлари, сут соуси, мева соуслари; янги мевалар ва сабзавотлар шарбатлари; суюқ чой сут ёки қаймоқ билан; айрон; қандалот маҳсулотлари: қанд, асал, қуруқ бисквит, қуруқ печенъе, ширин бўлмаган бўлочкалар, оддий ҳамирдан тайёрланган пироглар, олма, джем билан, ширин мевалардан тайерланган мурабболар, зефир, мармеланд.
Нон-буғдой уни нони кеча ёпилган, оқ нондан сухариклар(олий навли )
Мойлар-сариёғ (тайёр таомга қўшилади), ўсимлик мойи, соф мева (пахта, писта мойлари ва бошқа). 
Кўкат. укроп, петрушка. 
Қайд этилган таомлар, маҳсулотлардан ташқари гепатит парҳезини тузишда маҳсус парҳез таомлар картотекасидан фойдаланиш тавсия этилади.
Таомларни тайёрлашда уларни тайёрлаш технологиясига оид қоида, тартиблар ва рецептуралар ҳисоб-китобига қатъий риоя этиш лозим.
Овқатланиш тартиби
Ҳар қандай касалликда парҳез даволашни қўллаш даврида овқатланиш тартибига амал қилинса яхши натижаларга эришилади.
Гепатит касаллигида бир кунда 4-5 маҳал овқатни бўлиб-бўлиб истеъмол этиш тавсия этилади. Нонушта соат 8-9 да, тушлик 13-14 да, кечки овқат 17-18 да, тунлик 21да; 2-нонушта ва полдникни назарда тутиш мақсадга мувофиқ бўлади (ошхона шароитига қараб); 4 маҳал овқатланганда бир кунлик калорияни тақсимлаш қуйидагича: нонушта 30%, тушлик 40%, кечки овқат 20-25%, тунлик 5- 10%; кечки вақтга бир кунлик калориянинг 25-30% га туғри келиши мақсадга мувофиқ бўлади. Овқат истеьмоли орасидаги вақт 4 соатдан ошмаслиги лозим. Суюқ (биринчи) таомларнинг ҳарорати 60°С дан, қуюқ таомларнинг ҳарорати 55°С дан ошмаслиги керак. Шундай қилиб, гепатит касаллигида овқатни бўлиб-бўлиб, тез-тез истеъмол этиш парҳез даволашнинг самарадорлигини оширади.
Ўт пуфаги ва ўт йўллари касалликларида овқатланишнинг асосий қоидалари.
Овқатни секин, яхшилаб чайнаб ейиш тавсия этилади. Майдаланган овқат ҳазм ширасига яхши аралашади, шунда овқат яхши ҳазм бўлади. Кунига 4-6 маҳал, оз-оздан овқатланиш лозим. Шунда ҳар сафар овқат еганда ўт пуфагидан зўр бериб ўт чиқарилади ва ичакка тушади. Оз-оздан тез-тез овқатланиб турганда ўт димланиб қолмайди, овқатни қатъий белгиланган вақтда ейишнинг аҳамияти катта. Кечқурун ухлашга ётишдан олдин камида 2-2,5соат аввал овқатланиш лозим, чунки уйқу вақтида ҳазм қилиш жараёнлари организмнинг ички жараёнлари каби сусаяди, натижада оқсилли таом ҳазм бўлмайди. Овқатланишни кун мабойнида қуйидагича тақсимлаш мумкин: Эрталабки биринчи нонушта соат 8-00 да 20%, иккинчи нонушта соат 11-00 15%, тушлик соат 14-00 35%, кечки соат 17-00 10%, кечки овқат соат 19-00 20% бўлиши лозим. Кечқурун ухлашдан олдин 1 стакан қатиқ, кампот ёки кисел ичиш мумкин.
Беморга қовурилган гўшт, балиқ, қовурилган сабзовотлар, қовурма ёрмалар ва макаронлар ейиш ман этилади. Шунингдек совуқ ичимликлар, музқаймоқ тақиқланади. Овқат ўсимлик клетчаткасига (озуқа толасига) бой бўлиши лозим. Чунки клетчатка ўтнинг ичакга кўп тушишига ёрдам беради, холистериннинг йўғон ичак орқали чиқиб кетишини кучайтиради ва ич юришини яхшилайди. Таркибида холистерин ва эфир мойи бўладиган озиқ-овқат маҳсулотлари саримсоқ, пиёз ейиш, спиртли ичимликлар ичиш мумкун эмас. Беморлар сут оши, гўштсиз шўрва, қайнатиб пиширилган балиқ ейишлари лозим. Булардан ташқари сабзавотли гарнирлар, ёрмалар, макарон маҳсулотлари, тухумли овқатлар-тухум оқидан қуймоқ ва суфле тавсия қилинади.
№ 5- парҳез стол буюрилади. Парҳез кимёвий таркиби оқсилларни нормада тутиши (суткасига 100г), ёғнинг бир мунча камлиги ва углеводларнинг бироз ошганлиги билан тўла сифатли ҳисобланади.
Бу парҳез 3200-3500 ккалориядан иборат бўлиши керак. Беморларга липотроп моддалари кўп маҳсулотлар (творог, сут, треска, гречка ёрмасидан пиширилган таомлар) тавсия этилади. Витаминларни дамлама ва қайнатма шаклида (наматак, қора смародина) ичиб турилади. Суткасига 1,5-2 л гача суюқлик ичилади. Овқат тез-тез кунига 5-6 маҳал ейиш буюрилади.
Овқат ҳазм қилиш аъзоларининг касалликлари орасида кўп учрайдиган, оғир кечадиган ва парҳез овқатлантириш даволаш жараёнида муҳим ҳисобланганлиги боис ошқозон ва ўн икки бармоқ ичак яра касаллиги ҳамда хроник гепатит касалликларида даволовчи овқатланишга кенгроқ тўхталамиз.
№ Бешинчи парҳез столи.
Кўрсатма: сурункали гепатитлар, жигар циррозлари, сурункали холециститлар.
Мақсади: тўла қимматли овқатланиш, жигарни имкон борича авайлаш учун шароитни таъминлаш, компенсатор ва тикланиш механизмларини жигарда ферментатив, оқсилни синтез қиладиган ва ўт шираси ажратувчи жараёнларни содир этишга имкон яратиш.
Умумий таърифи: физиологик тўла қийматли парҳез. Оқсил, углевод ва ёғлар миқдори организмнинг физиологик эҳтиёжларига қараб белгиланади. Меъда ва меъда ости бези секрециясини тез кучайтирувчилар (экстрактив моддалар, эфири кўп маҳсулотлар), чала парчаланган ёғ маҳсулотлари (акролеин, альдегидлар) мавжуд қовурилган таомлар, қийин эрийдиган ёғлар, холестеринга, пўринга бой маҳсулотлар истисно қилинади. Парҳез, ҳужайра пардаларида ўт шираси ҳайдаш таъсирини кучайтирадиган моддалар тутадиган, ичакнинг қисқариш функциясини оширадиган, холестериннинг ахлат билан чиқарилишини таъминлайдиган сабзавот ва мевалар билан бойитилади.       
Калорияси ва таркиби: 100-120 г оқсил 80-100 г ёғ, 400-500 г углевод, калорияси 2800-3300 ккал, 1,5-2,0 л эркин суюқлик, 8-10 г ош тузи. Кунлик рацион миқдори 3,3-3,5 кг.
Овқатланиш тартиби: бемор бўлиб-бўлиб кунига 5-6 маҳал овқатланади. Ҳамма овқатлар қайнатилади ёки буғда пиширилади, шу билан бирга газ плитаси патнисида тайёрланиши мумкин.
Тақиқланади: беморга ўткир маҳсулотлар, тузламалар, мол ёғи, қовурилган овқатлар, экстрактив моддалар, эфир ёғларига бой маҳсулотлар, холестеринга бой (ёғли гўшт, тухум сариғи) маҳсулотлар, аччиқ чой, кофе, какао ичиш тақиқланади.
Тавсия қилинади: сузма (кунига 50-100 г дан), сут ва сут маҳсулотлари, пишлоқнинг чучук турлари, қайнатилган ёғсиз балиқ, мева ва сабзавотлар, ўсимлик ёғларини парҳезга қўшиш тавсия этилади.
Назорат учун саволлар?
1. 5-парҳез столини тузишда қандай хусусиятларга эътибор қаратилади?
2. Парҳез таркибидаги озиқавий толалар қандай аҳамиятга эга?
3. 5-парҳез столидаги витаминлар таркиби қандай бўлиши керак?
4. Парҳез столига қандай махсулотлар бўлиши тақиқланади?
5. Қандай озиқ-овқат махсулотлари тавсия этилади? 

17-мавзу. Олтинчи парҳез столи
1. Модда алмашинуви бўзилиши туфайли юз берадиган бўғин касалликлари ва сийдик йўли касалликларда парҳез овқатланиш. Парҳез столи №6
Буйрак, пешоб йўллари ва простата бези касалликлари аҳоли орасида кенг тарқалган бўлиб ўз вақтида аниқланиб даво чоралари курилмаса оғир асоратларга олиб келади. Уларнинг келиб чиқиш сабаблари, ривожланиш механизми ва белгилари турли хил бўлса ҳам барчаси пировард оқибатда сурункали буйрак етишмовчилиги яъни организмда ҳосил бўлган токсик моддаларни - сийдикчил ва бошқалар пешоб билан чиқиб кетмаслиги сабабли уни заҳарланиши билан якунланади. Ушбу оғир асорат ривожланишининг олдини олиш ёки орқага суриш буйрак ва пешоб йўллари касалликларини эрта аниқлаш билан ўзвий боғлиқ. Илмий маълумотларга кўра фақат Америка Қўшма Штатларида яшовчи аҳоли орасида ҳар йили 6 миллиондан ортиқ пешоб йўллари яллиғланишига учраган беморлар қайд этилади. Улардан 1 миллиондан кўпроғини шифохонага ётқизиш зарурати тўғилади. Республика урология марказида олиб борилган кузатувлар буйрак, пешоб йўллари ва простата бези касалликларини мамлакатимиз аҳолиси орасида ҳам кенг тарқалганлигини тасдиқлайди. Касаллик жинс ва ёш билан ўзвий боғлиқ бўлиб полионефрит (буйрак жомча ва косачалари ҳамда оралиқ туқимасининг яллиғланиши), цистит кўпроқ ёш аёлларда қайд этилса, простата безининг яллиғланиши (простатит) ёки ушбу без аденомаси (простата безининг яхши сифатли гиперплазияси) ва улар билан боғлиқ бўлган иккиламчи пиелонефрит билан эркаклар касалланадилар. Буйрак ва сийдик йўллари касалликларига чалинган беморлар таомномасидаги бир кеча - кундузда истеъмол қилинадиган оқсил миқдори ўртача 70 - 80 гр касалликнинг оғир босқичларида 20 - 25 г гача чегараланиши лозим. 
Шунингдек, буйрак касалликларида натрий макроэлементи истеъмолини ҳам кескин чегаралаш мақсадга мувофиқ. Унинг кўплиги бир томондан организмда сувларнинг ушлаб қолиниши оқибатида шишларни юзага келтирса, иккинчи томондан қон босимини кўтарилишига сабаб бўлади. Демак, буйрак ва сийдик йўллари касалликларига чалинган ёки унга мойиллиги бўлган беморлар натрий истеъмолини кескин чегаралашлари зарур. Аксарият ҳолларда у организмга ош тузи ва турли хил тузламалар истеъмол қилганда тушади.
Беморлар кунлик рационида 70 - 80 гр оқсил, 70 - 80 гр ёғ, 400 - 500 гр углевод ва улар 2800 - 3000 ккалдан иборат бўлиши керак.
Буйрак касалликларини даволашда парҳез овқатланиш етакчи ўринлардан бирини эгаллайди. Унда қовурилган таомлар шу жумландан, гўшт истеъмол қилиш тавсия этилмайди, қаҳва ичиш чегараланади. Куннинг биринчи ярмида сабзавотли шўрвалар, қовоқ, бутқалар тавсия этилади.
Қўйидагиларни истеъмол қилиш тақиқланади:
❖	Газланган салқин ичимликлар;
❖	Барча тузланган озиқ-овқатлар;
❖	Гўштдан, балиқдан ва қўзиқориндан тайёрланган шўрвалар;
❖	Ёғли мол, қўй ва парранда гўшти ҳамда балиқлар;
❖	Турли хил консервалар ва консерваланган гўшт ҳамда балиқлар,
тузланган балиқ ва пишлоқлар;
❖	Пиёз, саримсоқпиёз, шовул, қўзиқоринлар, тузланган ва мариновка қилинган сабзавотлар;
❖	Шоколадлар, аччиқ дамланган қаҳва ва какао;
❖	Барча турдаги спиртли ичимликлар;
❖	Натрийга бой бўлган маданли сувлар.
Қўйидагилар тавсия этилади:
❖	Тузсиз ва оқсили кам ундан тайёрланган нон;
❖	Сабзавот, ёрмалар ҳамда макаронлардан тузсиз ва гўштсиз тайёрланган шўрвалар;
❖	Ёғсиз мол ва парранда гўштида тайёрланган шўрва ёки уларнинг қайнатилган ёки димланган ҳолдагиси;
❖	Кунда чала пиширилган 1 - 2 дона тухум;
❖	Чегараланган миқдорда сут ва сут маҳсулотлари, шу жумладан творог;
❖	Сабзавот ва кўкатлар - картошка, сабзи, қизил лавлаги, гулкарам, салат, помидорлар, бодринг, петрушка, укроб янги ўзилган ва димланган ҳолда;
❖	Мевалар ва полиз экинлари - айниқса, ковун ва тарвўз;
❖	Ширинликлар - асал, шакар, мураббо ва киёмлар;
❖	Ёрма ва макоронлар чегараланган миқдорда;
❖	Ўткир бўлмаган пишлоқ, бўзоқ гўшти, сабзавот ва мевалардан тайёрланган салатлар, ўсимлик ёғи аралаштирилган винегрет;
❖	Ичимликлар - аччиқ дамланмаган чой, сут аралаштирилган чой, наъматак ва қорагат дамламалари, 1:1 нисбатда сув билан арлаштирилган мева, сабзавот ҳамда резавор шарбатлари.
Қўйида биз буйрак касалликларига чалинган беморлар учун бир кунлик тахминий таомнома наъмунасини келтирамиз:
❖	Биринчи нонушта - тузсиз сметанали винегрет, творог, нон, ёғ, ширин чой;
❖	Иккинчи нонушта - битта тухумдан тайёрланган омлет, ёғ аралаштирилган гречихали бутқа, мева шарбати;
❖	Тушлик - гўштсиз сметана аралаштирилган карам ёки бошқа сабзавотлардан тайёрланган шўрва, димланган гўшт, компот;
❖	Кечки овқат - қовоқдан ёки бақлажон ёки гуручдан майиз қўшиб тайёрланган котлет, кисел, уйқудан бир соат олдин витаминли ширин мева шарбати, озгина қуритилган нон ва мева шарбати.
Назорат учун саволлар?
1. Олтинчи парҳез столи қандай касаллкларда буюрилади?
2. Қандай маҳсулотлар истеъмол қилиш тақиқланади?
3. Мамлакатимиз аҳолиси орасида бундай касалликлар қандай аҳамиятга эга?
4. Буйрак касалликларига чалинган беморлар учун бир кунлик тахминий таомномани қандай тузишимиз мумкин?
5. Таомномада кечки овқатга нималар киритилади?

18-мавзу. Еттинчи парҳез столи.
1. Буйрак касалликларда парҳез овқатланиш. Парҳез столи №7
Буйрак касалликларида шифобахш овқатланиш касалликнинг турига, босқичига, буйрак етишмовчилиги ва азотемия даражасига ва бошқа метаболик ўзгаришларга қараб белгиланади. Бемор рациони тўла қийматли ва патогенетик асосланган бўлиши лозим. Унда етарли миқдорда витаминлар (айниқса С, В, В2, В6, ва бошқалар), минерал моддалар ва суюқликлар бўлиши керак.
Ҳамма буйрак касалликларида ош тузи чекланади. Унинг қанча миқдорда бўлиши касалликнинг характерига боғлиқ. Рациондаги туз миқдорининг қанча бўлиши буйраклар экскретор функциясининг бузилиши даражасига ва қон айланиши етишмовчилигининг бор-йўқлигига қараб аниқланади.
Ўткир гломерулонефрит буйрак калавалари зарарланадиган инфекцион-иммун аллергик касаллик бўлиб, ҳар хил даражада шишлар, артерия гипертонияси ва сийдик синдроми билан характерланади.
Касалликни даволашда парҳез овқатланиш жуда муҳим ўрин тутади. Ош тузи, оқсиллар ва экстрактив моддалар рационда кескин камайтирилади. Касаллик шишлар билан оғир кечганда дастлабки 1-2 кун беморда овқат ва суюқликларни чеклаш керак. Кейинги 2-3 кун қандли кунлар буюрилади. Бунда бир кунга 150 г қанд ва 2 стакан суюқ дамланган чой берилади. Агар касаллик ўртача оғирликда кечса, биринчи кундан бошлаб 2-3 кун қандли кунлар буюрилади. Бошқа углеводли (картошкали, кампотли, узумли ва б.) кунларни ҳам тавсия этиш мумкин. Кампотли, узумли, енгиллаштирувчи кунларда бошқа суюқликлар берилмайди. Кейин беморга №7а- парҳез дастурхон буюрилади. Бу парҳезда 20 г оқсиллар, 70 г ёғлар ва 350 г углеводлар бўлиб, суюқликлар миқдори 1000 мл гача (бунга маҳсулотлар таркибидаги сув ҳам киради) бўлади. Шундан эркин суюқлик 400-450 мл ни ташкил этади.
Сурункали гломерулонефрнтнинг шишлар ва гипертензия бўлмаган, буйраклар функцияси бузилмаган (сийдикда бир оз ўзгаришлар бўлган) ремиссия даврида №7-сон парҳез дастурхон ёки ош тузи чекланган (6-10 г) №15-сон парҳез дастурхон тавсия этиладн. Ҳар хафтада бир марта енгиллаштирувчи кун ёки бир кун тузсиз овқат ейиш фойдалидир.
Сурункали гломерулонефритнинг кучайган даврида беморга касалликнинг оғирлигига қараб ўткир гломерулонефритдаги сингари, аввал №7-сон парҳез ёки №7а-сон парҳез дастурхон берилади. Албатта беморга қандли, сабзавотли, мевали, гуручли, картошкали ёки кампотли енгиллаштирувчи кунлар ҳам тайинланиши зарур. 
Буйрак тош касаллиги
Буйрак тош касаллиги Республикамизда кенг тарқалган сурункали касалликдир. Касалликнинг келиб чиқишида моддалар алмашинувидаги бузилишлар, сийдик йўлларининг тўғма ёки орттирилган ўзгаришлари, уларнинг яллиғланиши алоҳида ўрин тутади. 
Д-гипервитаминоз, гиперпаратиреоз, кучли минераллашган ичимлик сувлари ҳам нефролитиазга олиб келади. Буйракда тошлар уратлар, оксалатлар ва фосфатлар кислоталаридан ёки уларнинг аралашмасидан ҳам ҳосил бўлиши мумкин.
Шунинг учун беморларга парзҳез овқатланишни тузишда ана шу омиллар ҳисобга олинади. Айниқса моддалар алмашинувидаги ўзгаришлар, тошлар таркиби ва сийдик реакцияси эътиборга олинади.
Кўрсатма: ўткир нефритнинг соғайиш босқичи. Гипертоник касаллик, хомиладорлик нефропатияси.
Умумий таърифи: тузсиз, худди 7 - а ва 7 - в парҳезидек, аммо оқсил миқдори 80 г гача, қайнатилган гўшт, балиқ, сузма қўшиш ҳисобига оширилади.
Калорияси ва таркиби: 80 г оқсил, 100 г ёғ, 400-500 г углевод, калорияси 2800-3200 ккал. Ош тузи миқдори 2 г атрофида, С, Р, В витаминлар берилади. Буйрак амилоидози, нефроз билан оғриган беморларга 7-парҳез оқсил миқдорини 140 г ошириб, липотроп, ярим тўйинган ёғ кислоталари ва витаминлар қўшиб буюрилади.
Рухсат этилади: сузма, сут, сутли маҳсулотлар, гўштли, балиқли тефтел, фрикадел, буғда пишган котлет, ширинликлар, қандолат маҳсулотлари, пишлоқ, кўкатлар-кўк пиёз, укроп, петрушка, сармисоқ пиёз, буғдой нон, ловия, нўхат, ёнғоқ, сабзавот-лавлаги, карам, сабзи, картошка, бақлажон, мевалар (қуритилган)-ўрик, узум, анжир, шафтоли, олма истеъмол қилишга рухсат этилади.
№ 7 а -парҳез (Жордано-Жованетти парҳези).
Кўрсатма: ўткир гломерулонефритнинг гуручли, олмали, картошкали ёки шакарли кунлари ўтгандан кейин. Сурункали нефритнинг буйрак етишмовчилиги босқичи.
Мақсади: буйракни иложи борича авайловчи шароит туғдириш. Ош тузини камайтириш, бу эса ўз навбатида гипертония ва шишларнинг олдини олади.
Умумий таърифи: оқсил, ёғ, углеводлар физиологик нормадан бир оз камайтирилади. Тузсиз, гипонатрийли парҳез, нон ҳам тузсиз. Азотемияли буйрак етишмовчилиги бор беморларга 1-3 г ош тузи қўшилади. Бундай касалларга сутка давомида улар қанча суюқлик ажратса, худди шунча суюқлик берилади. Сабзавот, мевалар, маймунжон меваси бемор истаган миқдорда иложи борича пиширмасдан берилади. Тарвуз, қовоқ.апельсин, картошка истеъмол қилиш мақсадга мувофиқ.
Калорияси ва таркиби: 25-30 г оқсил, 80-100 г ёғ, 400-450 г углевод. Умумий калорияси 2500-2600 ккал. Витамин С ва витамин В гуруҳи кўпайтирилган миқдорда берилади.
Овқатланиш тартиби: 1 кунда 5 маҳал таом истеъмол қилиш тавсия этилади.
№ 7 в-парҳез.
Кўрсатма: ўткир нефритга 7 - а парҳез қилингандан кейин. Сурункали нефрит, шиш, гипертония билан хуруж қилиши.
Умумий таърифи: ёғ ва углевод миқдори физиологик норма атрофида, қайнатилган гўшт ёки қайнатилган балиқ ва 200 г сут ёки қаттиқ ҳисобига оқсил миқдори 45-50 г га кўпайтирилади. Ош тузи миқдори маҳсулотларда 1,5 г га оширилади. Сузма, тухум берилади.
Калорияси ва таркиби: 45-50 г оқсил, 100 г ёғ, 450-500 г углевод, умумий калорияси 3000 ккал.
Назорат учун саволлар?
1.	Еттинчи парҳез столи қандай хасталикларда буюрилади?
2.	Буйрак тош касаллиги қандай касаллик ҳисобланади?
3.	Тавсия этиладиган маҳсулотлар калорияси ва таркибини қандай изоҳлайсиз?
4.	Еттинчи парҳез столида қандай овқатланиш тартибига амал қилинади?
5.	Ҳамма буйрак касалликларида қандай маҳсулот истеъмоли чекланади?
19-мавзу. Сакказинчи парҳез столи.
1.	 Ортиқча вазн (семизлик) касалликларида парҳез овқатланиш. 
№ 8-сонли парҳез
Семириш келиб чиқишига қараб алиментар, эндокрин ва церебрал турларга бўлинади. Семиришнинг учта даражаси ажратилади: 1, 2, 3.
Семиришни 1-енгил даражасида беморнинг оғирлиги меъёридан 20-30% ортиқ бўлади. 2-ўртача даражасида бемор оғирлиги меъёридан 30-50%, 3-юқори даражасида оғирлиги меъёридан 50% дан кўп бўлади. Парҳез овқатланиш буюрилганда семириш даражаси, беморни ёши, бошқа касалликларнинг бор-йўқлиги ва юрак қон-томир тизимининг ҳолати ҳисобга олинади. Агар тана вазни меъёридан 15% ва ундан кўп ошса-семириш (касаллик) ҳисобланади. Семиришнинг 1-даражасида кундалик эҳтиёжга нисбатан овқат калориясини 20% га, 2-даражасида 40% га, 3-даражасида 50% ва ундан ортиқ камайтирилади. Бемор рационида оқсиллар миқдори 90-100 г бўлиши керак. Рационда ёғлар 80 г дан ошмаслиги керак.
Маълумки, ёғлар катта калорияга эга ва улар бошқа овқат моддаларига нисбатан меъдада ўзоқ вақт ушланиб қолади, овқат марказининг сезгирлигини пасайтиради. Парҳезда камида 30-35 г ўсимлик ёғи бўлиши керак. Шунингдек, иштаҳани қўзғатадиган маҳсулотлар ва таомлар исътемол қилинмайди. Беморга бир кунда 5-6 марта овқатланиш ва №8-сон парҳез дастурхони тавсия этилади. Семиришнинг 1-2 даражасида 8-сон, 3-даражасида №8а-сон парҳез дастурхонидан фойдаланилади. 
1.	№ 8-сонли парҳез
Нонуштага: Сулидан таёрланган бўтка 150 г, ширин чой. 
Соат 11:00да: Қайнатилган тухум.
Тушликка: Кифта шўрва 1 п, димлама балиқ, янги карам салати, помидор шарбати 100 г.
Соат 16:00 да: ёғсиз сузма.
Кечки таомга: Қайнатиб, духовкада димланган мол гўшти гречка билан, чой.
Кечга: Кефир.
№ 8а-сон парҳез
Нонуштага: Сузма, димланган сабзи, чой.
Соат 11:00 да: Тухум оқидан омлет (1 дона)
Тушликка: Гўштсиз карам шўрва 1 п, қайнатилган гўшт гречка билан, турп салати, олма шарбати - 100 г .
Соат 16:00 да: Янги олма.
Кечки таомга: Сулидан таёйрланган бўтқа, чой.
Углеводлар бемор рационида қанд ва бошқа ширинликлар ҳисобига 100-200 г гача чекланади. Нон 150-200 г гача чекланади, асосан қора нон тавсия этилади. Ош тузи миқдорини 5-6 г гача камайтирилади. Суюқлик миқдори 1 л гача чекланади. Лекин суюқлик миқдори жуда камаймаслиги керак. Бу ҳолда диурез камаяди ва сийдик йўлларида тузларнинг чўкишига шароит яратилади.
Кўрсатма: семизлик.
Умумий таърифи: таомнинг калориясини углевод, ёғ ҳисобига камайтириш. Оқсил физиологик нормадан юқори, сабзавот, мевалар етарли миқдорда берилади. Ош тузи камайтирилади, ширинликлар, азотли моддалар камайтирилади. Суюқлик чегараланади (1000-1200 мл).
Калорияси ва таркиби: 100-120 г оқсил, 60-70 г ёғ, 180-200 г углевод, калорияси 1800-1850 ккал, С витамини кўпайтирилади.
Овқатланиш тартиби: тез-тез кам калорияли овқат ейилади.

20-мавзу. Тўққизинчи парҳез столи.
20.1.	 Қандли диабет касалликларида парҳез овқатланиш.
Қандли диабет. Қандли диабет бутун дунёда аҳоли ўртасида кенг тарқалган касалликлардан бири ҳисобланади. Ҳозирги кунда ер куррасида унга чалинган беморлар сони 366 миллиондан ортиқ кишини ташкил этади. Агар жараён шу тариқа давом этса, 2030 йилга бориб улар сони 552 миллионга етиши мумкин. Марказий Осиё, шу жумладан, Ўзбекистонда ҳам ушбу касалликка чалинган беморлар сони тобора кўпайиб бормокда. Маълумотларга кўра, Республикамиздаги катта ёшли аҳолининг 5 фоизга яқини қандли диабетга чалинган.
Жаҳон микёсида ўзоқ йиллардан буён ўтказилаётган кўплаб илмий текширишларга қарамасдан, бу касалликнинг аниқ сабаблари ҳамон тўлалигича ўрганилмаган.
Истеъмол қилинадиган таомлар ва мева - сабзавотларнинг асосий таркибий қисмини углевод, оқсил ва ёғлар ташкил қилади. Танага тушгандан сўнг углеводлар ичакларда сурилиб, глюкозагача (қандгача) парчаланади ва ундан қонга ўтади. Бу жараён қонда шакар миқдори ошишига олиб келади. Кейин глюкоза тана хужайраларига етиб бориб ва улар томонидан ўзлаштирилиб, барча зарур ҳаётий жараёнларга сарфланади. Демак, глюкоза мушак ва ёғ толалари, юрак, ўпка, жигар, буйрак ҳамда бошқа аъзолар учун озуқа сифатида тушиб тўргани сабабли улар тўлақонли фаолият кўрсатади.
Оддий ибора билан тушунтирилганда, биз учун глюкоза ёқилғи вазифасини ўтайди. Бу ёқилғи тана хужайраларида ўзлаштирилиб, ҳароратни ушлаб туради, ҳаракат, ақлий ва жисмоний меҳнат жараёнини таъминлайди. Аммо глюкоза хужайраларга кириши учун ошқозоности безининг бетта хужайраларида ишлаб чиқариладиган юқори даражадаги фаол кимёвий модда «инсулин» гормони зарур. Қонда қанд кўпайиб кетганда инсулин ишлаб чиқарилиши ошади ва камайганда камаяди. Ушбу физиологик жараён таъсирида соғлом киши қонида глюкоза миқдори бир меъёрда сақлаб турилади. Оддий ибора билан айтганда, инсулин глюкоза кириши учун хужайраларни очиб берувчи калит вазифасини бажаради.
Соғлом кишининг капилляр - жуда кичик улчамдаги артерия томирларидаги қонида глюкозанинг нахордаги кўрсаткичи 3,3 - 5,5 ммоль/л га тенг, қон плазмасидаги кўрсаткичи эса 4,0 - 6,1 ммоль/л гача бўлади. Овқат истеъмол қилгандан сўнг бу кўрсаткич 7,8 ммоль/л гача кўтарилиши мумкин.
Айрим ҳолларда ошқозоности безидаги бетта хужайраларда инсулин етарли даражада ишлаб чиқарилмайди (баъзан, умуман ишлаб чиқарилмайди) ёки гормон ўз физиологик вазифасини бажараолмай колади. Кейинги ҳолатда инсулин ишлаб чиқарилса ҳам, толаларни унга бўлган сезувчанлиги камайиб кетади ва оқибатда, глюкоза хужайралар ичига кира олмайди. Ҳар иккала ҳолат ҳам инсон қонида глюкоза миқдорини ошиб кетишига олиб келади ёки тиббиёт тили билан айтганда қандли диабет касаллиги ривожланади. Уларнинг биринчисида қандли диабетнинг биринчи, кейингисида эса касалликнинг иккинчи типи юзага келади.
Касалликнинг биринчи типи, асосан, болалар ва ўсмирларда кузатилади. Уларнинг қонида инсулин бўлмайди ёки у кескин камаяди, яъни мутлақ инсулин етишмовчилиги юзага келади. Қандли диабетни ушбу типи унга чалинган барча беморларнинг 5 - 10 фоизида қайд этилади ва улар бутун умр давомида ташқаридан инсулин қабул қилишлари лозим.
Диабетни иккинчи типи кўпроқ 40 ёшдан ошган ва ортиқча тана вазни бўлган кишиларда ривожланади ва диабетга чалинган беморларнинг 90 - 95 фоизида аниқланади. Касалликнинг ушбу типи асосан парҳезга амал қилиш, жисмоний фаоллик, тана вазнини камайтириш, қанд миқдорини пасайтирувчи дори воситалари қабул қилиш билан даволанади. Улар таъсирида ошқозоности безидаги бетта хужайраларда инсулин ишлаб чиқарилиши ва хужайраларнинг унга бўлган сезувчанлиги ошади.
Қонда қанд меъёридан ошган одамларда холсизлик, чанқаш, иш қобилиятининг пасайиши, оғиз қуриши, суюқликни ортиқча истеъмол қилиш, иштаҳанинг ошиши, кўп миқдорда сийдик ажратиш, яраларнинг секин битиши каби белгилар кузатилади. Кейинрок, уларнинг вазни камайиб кетади, тери қичиши безовта қила бошлайди. Айрим ҳолларда юқорида келтирилган белгилар яққол намоён бўлмайди ва касаллик тасодифан аниқланади. Бу белгилар кўпроқ қандли диабетнинг иккинчи типига хос бўлиб, беморлар чанқашни юқори ҳаво ҳарорати, холсизликни иш кўплиги билан боғлайдилар. Шу сабабли сиз яқинларингизда юқорида қайд этилган белгилар борлигини сезсангиз, зудлик билан шифокорга мурожаат қилиш зарурлигини тушунтиринг.
Қандли диабетни даволаш тамоиллари қуйидаги тадбирлардан иборат:
❖	Парҳез овқатланишга амал қилиш;
❖	Жисмоний машқлар билан шуғилланиш;
❖	Қонда қанд миқдорини туширувчи таблеткалар қабул қилиш;
❖	Инсулин ёрдамида даволаш.
Қайд этилганлар орасида парҳез овқатланиш етакчи ўринлардан бирини эгаллаб, бемор қандни туширувчи таблеткалар ёки инсулин қабул қилганда ҳам унга амал қилиши лозим. Акс ҳолда, олиб борилган муолажалар етарлича самара бермайди. Шунинг учун қандли диабетга мойиллиги бўлган ёки унга чалинган кишилар тавсия этилган овқатланиш тартибига амал қилишлари шарт. Шунинг учун қандли диабетни баъзан “касаллик эмас балки ҳаёт тарзи” деб ҳам аташади. Парҳезга амал қилиш қандли диабет таъсирида юзага келадиган қатор ички аъзолардаги (юрак, буйрак, асаб тизими, кўз туби ва бошқалар) ўзгаришларни олдини олиш имконини яратади.
Қандли диабетга чалинган кишилар учун парҳез таомнома тузишда нон бирлигидан фойдаланилади. Ушбу бирлик углеводларни улчаш имконини беради. Озиқ-овқат маҳсулотларининг таркиби ва сифатидан катъий назар (олма, нон ёки бошқа маҳсулотлар) 1 нон бирлигида 12 - 15 грамм енгил ҳазм бўладиган углевод сақловчи озуқа маҳсулоти бўлади.
Қандли диабетга чалинган беморларга қўйидаги озиқ-овқатлар тавсия этилади:
>	Қора ёки диабетлар истеъмол қиладиган махсус нон - кунда 200 гр;
>	Ёғсиз мол гўшти, балиқли ёки сабзавотли шўрвалар - хафтада 2 марта;
>	Ёғсиз мол ёки терисидан ажратилган товуқ гўшти (кунда 100 гр) ёки балиқ маҳсулотлари (кунда 150 гр) қайнатилган ёки димланган ҳолда;
>	Бошоқли, дуккакли ва макарондан тайёрланган таомлар истеъмолини чегаралаш (уларни истеъмол қилган кунларда нон миқдорини кескин камайтириш).	Бошоқли маҳсулотлардан жавдар ва гречка (гречиха), баъзан буғдой, перловка ёки гуручли таомлар (улардан тайёрланган бутқалар ёғ алмашинувини яхшилайди ва жигар фаолиятини меъёрлаштириб, унда ёғ ўтиришини камайтиради).
Манна ёрмаси бундан истисно;
>	Сабзавотлар ва кўкатлар - картошка, лавлаги, сабзи кунда 200 гр дан. Карам, салат барги, редиска, бодринг, помидор ва кўкатлар исталган миқдорда янги ўзилган, қайнатилган ҳолда;
>	Тухум - чала пишган, омлет кўринишида ёки бошқа таомларга қўшилган ҳолда хафтада 2 донагача;
>	Нордон, ширин - нордон мевалар (олма, апельсин, лимон, олхури, маймунжон, наъматак ва бошқалар) кунда 200 - 300 гр гача;
>	Сут ва сут маҳсулотларини (қатиқ, простокваша, ширин бўлмаган йогурт, творог) шифокор рухсати билан кунда 2 пиёладан ҳафтанинг баъзи кунларида чегараланган миқдорда пишлоқ, қаймоқ, сметана;
>	Творог - кун ора турли таомлар кўринишида кунда 100 - 200 гр;
> Ичимликлар - қора, кўк ва сутли чой, томат ёки бошқа нордон мева ва сабзавот шарбатлари. Беморлар кунига 5-6 марта аниқ бир вақтда овқатланишлари	ҳамда таомнома таркиби витаминлар, микро - макроэлементларга бой бўлган маҳсулотлардан тузилиши лозим.
Қандли диабетга чалинган беморларда қўйидаги озиқ-овқатларни истеъмол қилиш ман этилади:
>	 Оширма ва қаватли ҳамирли маҳсулотлар;
>	Тортлар;
>	Ёғли шўрвалар;
>	Манна ёрмали сутли бутқалар;
>	Угра оши, ёғли гўшт, ўрдак, ғоз гўшти ва қази - қарта;
>	Дудланган маҳсулотлар;
>	Колбасалар, ёғли ва тузланган балиқ;
>	Ёғли балиқ консервалари;
>	Икра, шўр пишлоқ, қаймоқ, тузламалар;
>	Узум, банан, анжир мураббо, қонфетлар, туршак, ананас, майиз, хурмо, ўрик, қовун;
>	Мўзқаймоқ, ширин шарбатлар, газланган ичимликлар ва лимонадлар;
>	Спиртли ичимликлар.
2 - тип қандли диабетга чалинган беморлар учун таомнома тузишда гликемик индекс жадвалидан фойдаланилади. Ушбу жадвал у ёки бу озуқа маҳсулотини қайси даражада қонда қанд миқдорини ошириши мумкинлигини кўрсатади. Бу кўрсаткич муҳим амалий аҳамиятга эга. Юқори гликемик индексга эга бўлган озиқ-овқатлар қонда қанд миқдорини жуда тез кўтарилишига олиб келади. Аксинча, кичик индексли озуқалар қонда қанд миқдорини секин оширади. Бунга сабаб улар таркибидаги углеводларни аста - секинлик билан сурилиши ҳисобланади. Шу ўринда, ёғли маҳсулотлар ўзоқ сурилишини ва ҳайвон ёғлари пировард натижада глюкозага айланишини ҳамда қонда қанд миқдори оширишини эсда тўтиш лозим.
Республикамизда довруги оламга кетган оби нонлар пиширилади. Ўзбек дастурхонини нонсиз тасаввур қилиш жуда кийин. Лекин, қандли диабетга чалинган беморларни олий навли ундан тайёрланган нон ва нон маҳсулотларини истеъмол қилишлари мақсадга мувофиқ эмас. Чунки ушбу нав қонда қанд миқдорини оширади ва касалликни кечишини оғирлаштиради. Олий навдан фарқли уларок жавдари ёки биринчи ва иккинчи нав ундан тайёрланган нон фойдали ҳисобланади. Бунга сабаб улар таркибида етарли даражада тола, ўсимлик оқсили, углеводлар ва минерал моддалар, айниқса, натрий, магний, калий, кальций, темир ва фосфор каби инсон организми учун зарур элементлар мавжудлигидир.
Гречка (гречиха) ҳам ўз таркибида кўп миқдорда микроэлементлар тутувчи дон маҳсулоти. Унинг қандли диабетга чалинган беморлар учун фойдали томони толага бойлиги ва таркибида секин сурилувчи углеводлар мавжудлигидир. Шунингдек, гречихада кўп миқдорда алмаштириб бўлмайдиган ўсимлик оқсили, В гуруҳ витаминлар бор. Улар стресс ва уйқўсизлик ҳолатларида фойдали ҳисобланади. Унинг таркибидаги микроэлементлар қўйидаги ижобий таъсирларга эга:
* Темир - қизил қон таначалари яъни эритроцитлар (улар ўпкада кислород ва карбонад ангидрид алмашинишини таъминлайди) ҳосил бўлишида иштирок этади;
* Калий - қон босимини меъёрида ушлаб туради;
* Кальций - тишларни кариесдан ва суякларни синишдан сақлайди;
* Магний - тана вазнини меъёрида бўлишида ёрдам беради ва тушкунликка тушиш ҳолатларини олдини олади;
* Рутин - қон томир деворларини мўстахкамлайди, қон айланишини яхшилайди ва иммун тизим фаолиятини кучайтиради.
* Липотроп моддалар - жигар хужайраларини ёғли инфильтрациядан сақлайди, қонда холестерин миқдорини камайтиради. Бу эса қандли диабетда тез ривожланувчи атеросклероз ва у билан боғлиқ бўлган юрак касалликларини келиб чиқишини олдини олади.
Гуруч. Унинг 100 граммини энергетик қиймати 343 ккал бўлиб, таркибида 7 г оқсил, 0,6 г ёғ ва 77,3 г углевод мавжуд. Таркибида тола бўлмаганлиги сабабли организмга енгил сингади. Гуруч мураккаб углеводлар, витаминлар ва микроэлементлардан тузилганлиги сабабли қандли диабетда фойдали ҳисобланади. Унинг таркибидаги фойдали элементлар қўйидаги ижобий таъсирларга эга:
- В, тиамин (В1), рибофлавин (В2), ниацин (В3), витамин В6 гуруҳ витаминлар - қандли диабетда эрта зарарланадиган нерв тизимини мустахкамлайди;
- Оқсиллар - таркибидаги саккизта муҳим аминокислоталар янги хужайралар ҳосил бўлиши учун зарур ҳисобланади;
- Минерал моддалар - кам миқдорда туз бўлганлиги сабабли юрак қон - томир касалликлари қандли диабет билан бирга кечганда тавсия этилади.
Сабзавотлар. Қандли диабетда кўпроқ оқсилли ёғсиз озуқа маҳсулотлар билан бирга сабзавотларни мунтазам истеъмол қилиш фойдали ҳисобланади.
Карам. Диабетикларни парҳез таомлари ичида карам биринчи ўринда туради. Уни шундай ёки димланган, қайнатилган ҳолда ейиш мумкин. Карам таркибида толалар, кўп миқдорда микроэлеменлар ва витаминлар мавжуд.
Топинамбур (картошка гул меваси). Унинг таркибида асосан инулин моддаси бўлиб, у қондаги қанд миқдорини меъёрлаштиради.
Шунингдек, инулин холестерин миқдорини ҳам камайтириб, юрак қон - томир касалликларини олдини олишда ҳам муҳим аҳамиятга эга. Қандли диабетда топинамбурни қайнатилган, димланган ва қовурилган ҳолда истеъмолқилишмумкин.
Бақлажон. Қандли диабетга чалинган беморлар уни кўп миқдорда истеъмол қилишлари мумкин. У қондаги қанд миқдорини оширмайди, холестеринни камайтиради ва минерал тузлар манбаи ҳисобланади. Бақлажонни беморларга қайнатилган ҳолда ўсимлик ёғига аралаштириб ва лимон соки билан бирга тавсия этиш мумкин. Шунингдек, димланган бақлажондан салат тайёрлаб истеъмол қилиш фойдали. Қандли диабет юрак хасталиклари билан бирга кечганда бақлажон шиш юзага келишини олдини олади. Айниқса, бақлажондан тайёрланган котлетлар жуда мазали ва қандли диабетга чалинган беморлар учун парҳезбоп ҳисобланади. Шуни ҳисобга олиб қўйида биз 6 - 8 кишига мулжалланган бақлажонли котлет тайёрлаш усулини келтирамиз: керакли масалликлар (18 та котлет учун): 1 кг бақлажон, ярим пиёла сут, 2 ош қошиқ писта ёғи, ярим пиёла манний ёрмаси, дона тухум, 100 - 200 гр нон талқони ва бир чимдим туз.
Тайёрлаш жараёни: бақлажон тозаланиб ва ювилиб майда киргичдан ўтказилади. Киргичдан ўтказилган бақлажон сут билан аралаштирилиб товада паст оловда ёпишкок холга келгунга қадар 2 ош қошиқ ёғ солиниб аралаштириб турилади. Сўнг унинг ўстига ярим пиёла манний ёрмаси қўшилиб 10 дақиқа аралаштирилгандан сўнг ўстига тухум сариғи қуйилади ва бир дақиқа аралаштириш давом эттирилади. Тайёр аралашма кенгрок идишга олиниб совутилади ва ундан сўнг котлет шаклига келтирилади. Тухум оқи ва нон талқони алоҳида идишларга солиниб, тайёр котлетлар аввал тухум оқига, сўнгра нон талқонига ботириб олинади. Ундан сўнг ўрта оловда ёғ қиздирилиб икки томони қизаргунга қадар котлетлар пиширилади. Бунда товадаги ёғ миқдори котлетларнинг ярмигача бўлиши лозим. Тайёр бўлган таом хохишга қараб турли гарнирлар ёки уларсиз ўстига кўкатлар сепиб дастурхонга тортилади.
Қовоқ, қизил лавлаги ва сабзили котлетлар ҳам ушбу тартибда тайёрланади. Унда бақлажонни ўрнига тегишли сабзавотдан фойдаланилади.
Бодринг. Унинг таркибида инсон организми учун фойдали бўлган кимёвий моддалар қандли диабетга чалинган беморлар қон - томирлари деворини мўстахкамлайди.
Сабзи. Уни янги ўзилган ҳолда истеъмол қилиш лозим, чунки пишган сабзи қонда қанд миқдорини оширади.
Пиёз. Қандли диабетда бошқа сабзавотларга нисбатан энг фойдалиси ҳисобланади. У витамин С га бой бўлиб, қон айланишини яхшилайди, холестеринни камайтиради, организмни инфекцияларга қаршилигини оширади.
Ловия. Ўсимлик оқсилига бой бўлганлиги сабабли, қандли диабетда истеъмол қилинадиган асосий таомларни тайёрлашда фойдаланиш мумкин. Юқорида қайд этилганидек, қатор сабзавотлар, кўкатлар, бодринг, помидор, бўлғор гаримдориси, пиёз, саримсоқ пиёз қондаги қанд миқдорига умуман таъсир кўрсатмайди ва шу сабабли қандли диабетга чалинган беморлар таомномасига турлича қўшиб ишлатилиши мумкин.
Қовоқ. Қовоқ туйимлилиги ва таркибида шифобахш моддалар тўтиши билан бошқа полиз экинларидан алоҳида ажралиб туради. Унинг таркибида инсон организми учун фойдали бўлган қўйидаги моддалар мавжуд:
- Толасида - микроэлементлар (калий, кальций, магний, темир, фосфор);
- Витаминлар - В гуруҳи (Bi, В2,
Bi2), РР ва С витамини, провитамин (бета - каротин); Сўнгги витамин организмни атрофдаги ҳар хил заҳарли таъсирлардан сақлаб, калқон вазифасини Ўтайди ва хужайраларни ўсма касалликларига айланишини олдини олади;
- Пектин - улар ичакларни енгил тозалайди ва организмни зарарли нурлар таъсиридан сақлайди;
- Витамин Е - жинсий безлар фаолиятини кучайтириб, қаришни олдини олади.
Айрим маълумотларгакўрақовоқнинг таркибий қисмлари шикастланган ошқозоности бези хужайраларини қайта тиклаб, инсулин ҳосил бўлишини кўпайтиради ва натижада диабетга чалинган беморларда инсулинга бўлган эҳтиёжини камайтиради.
Шу сабабли бу ноёб табиатнинг инъомидан тайёрланган озиқ-овқатларни нафақат қандли диабет ва юрак қон - томир касаллигига чалинган беморлар балки, соғлом кишилар ҳам мунтазам истеъмол қилиб туришлари лозим. Қовоқни буғда димлаб, шўрвага солиб, қовоқ сомса, чучвара, манти, котлет, ширқовоқ, қовоқли салатлар, мошқовоқ кўринишида истемол қилишёки унинг шарбатини ичиш мумкин.
Мевалар. Витаминлар ва толаларга бой бўлганлиги сабабли улар қандли диабет билан оғриган беморларнинг овқат рационига киритилиши лозим.
Бироқ меваларни танлашда қўйидаги икки кўрсаткичга эътибор бериш керак:
❖	Танланган мева миқдори;
❖	Унинг гликемик индекси.
Гликемик индекс деганда, мевалар 	таркибидаги углеводларнинг глюкозага айланиш тезлиги тушунилади.
- Гликемик индекси 30 % кам бўлган маҳсулотларни қандли диабетга чалинган беморлар таомномасига исталганча қўшиш мумкин;
- Гликемик индекси 30 - 50 % бўлган маҳсулотларни - ҳар куни зарур миқдорда қабўл қилиш лозим;
- Гликемик индекси 50 - 70 % бўлган маҳсулотлар - чегараланган миқдорда тавсия этилади;
- Гликемик индекс 70 - 90 % бўлган маҳсулотларни - истеъмол қилиш чегараланиши керак, чунки улар қисқа вақтда қонда қанд миқдорини оширади;
>	Гликемик индекс 90 - 100 % бўлган маҳсулотларни - қандли диабетга чалинган беморлар истеъмол қилиши тақиқланади. Чунки уларни қабўл қилиш касалликнинг жиддий асоратлари ривожланишига сабаб бўлади.
Табиийки ҳар хил мева - сабзавотлар ва озиқ-овқатлар турлича гликемик индексга эга.
Олма, нок ва тропик шароитда ўсадиган баъзи меваларнинг гликемик индекси паст бўлганлиги сабабли уларни қандли диабетга чалинган беморлар чегараланмаган миқдорда истеъмол қилишлари мумкин.
Олча, шафтоли, олхўрининг гликемик индекси кам бўлганлиги сабабли, қандли диабетда тавсия этиладиган парҳез дастурхонига қўшиш зарарсиз ҳисобланади.
Тарвуз, ананас, манго каби ўрта гликемик индексга эга бўлганларни кам миқдорда истеъмол қилиш тавсия этилади.
Қуруқ мевалар, мева шарбатлари жуда юқори гликемик индексга эга ва шу сабабли таомномага қўшиш тақиқланади.
Мевалар орасида энг фойдалиларидан бири олма ҳисобланиб, унинг пўсти таркибида кўп миқдорда калий, С витамини ва толалар мавжуд. Шунингдек, олмадаги пектин моддаси қонни бир мунча тозалаш хусусиятига эга. Олма каби тропик мевалар ҳам ўз таркибида кўп миқдорда С витамини ва толалар сақлайди.
Олча соғлик ва ўзоқ умр куришга ижобий таъсир этадиган мевалардан бири ҳисобланади. Унинг таркибидаги кумарин моддаси тромб ҳосил бўлишига тўскинлик қилади. Қора қорағат (смородина) ҳам С витаминига бой, қандли диабетга чалинган беморлар қон - томирлари деворига ижобий таъсир кўрсатади.
Қўйидаги 20.1-жадвалда истеъмол қилинадиган ва таомлар тайёрлашда фойдаланиладиган озиқ-овқатларнинг гликемик индекси келтирилган. Улардан фойдаланиб қандли диабетга мойиллиги бўлган ёки унга чалинган кишилар ўз таомномаларини тузишлари мумкин.
20.1- жадвал

Турли махсулотларнинг гликемик индекси кўрсаткичлари (%)
№	Ёрмалар	Гликемик индекс, %	
1.		Жухори	90-100	
2.		Манна ёрмаси	70-90	
3.		Гуруч	70-90	
4.		Бугдой	70-90	
5.		Тарик	70-90	
6.		Сули	50-70	
7.		Арпа	50-70	
8.		Гречиха	50-70	
9.		Жухори уни	30-50	
10.		Нухот	30-50	
11.		Арпа ёрмаси	30 кам	
	Нон махсулотлари		
12.		Блинчик	50-70	
13.		Бубликлар (тешик кулча)	70-90	
14.		Қаттиқ нон	90-100	
15.		Буғдой нон	90-100	
16.		Жавдар нон	90-100	
17.		Чебурек	70-90	
18.		Вафли	70-90	
19.		Қуймок	50-70	
20.		Печенье	70-90	
21.		Ачитқили хамир	70-90	
22.		Оддий хамир	70-90	
	Сабзавотлар		
23.		Шолғом	70-90	
24.		Лавлаги	30-50	
25.		Ловия	30-50	
26.		Бошқа сабзавотлар		
27.		Кук нухот	50-70	
28.		Картошка	70-90	
29.		Бодринг	30 кам	
30.		Кук нухот	50-70	
	Ширинликлар		
31.		Вафли фруктозада	50-70	
32.		Асал	70-90	
33.		Қанд	90-100	
	Сут маҳсулотлари		
34.		Сут	30-50	
35.		Кефир	30-50	
36.		Ряженка	30-50	
37.		Творог	30-50	
38.		Қаймоқ	30-50	
39.		Йогурт	30-50	
40.		Куюлтирилган сут	90-100	
41.		Бринза	30-50	
42.		Сариёғ	50-70	

Қанд ўрнини босувчилар. Юқоридаги жадваллардан кўриниб турибдики, ширинликларнинг гликемик индекси юқори бўлганлиги ва қондаги қанд миқдорини тез ошириши сабабли қандли диабет билан оғриган беморларга уларни истеъмол қилиш тақиқланади. Аммо беморлар улар ўрнини босувчи ва мазаси қанддан ширинрок, лекин қондаги глюкоза миқдорига таъсир кўрсатмайдиган маҳсулотлардан фойдаланишлари мумкин. Лекин уларни ҳам шифокор тавсиясига кўра меъёр даражасида истеъмол қилиш керак. Қўйида қанд ўрнини босувчи маҳсулотлардан айримларини келтирамиз:
Фруктоза. У қандга ўхшаш бўлиб, ўсимлик маҳсулотидан тайёрланади. Фруктоза қонга секин ва инсулинга боғлиқ бўлмаган ҳолда сингади. Унинг 1 грамми 4 ккал қувватга эга. Иссиқ ҳолдаги таомларга қўшилса, глюкоза каби ширин таъм беради, совуқ ҳолдаги таомларга қўшилганда ширинлик даражаси 2 мартага кўпаяди. Фруктозани совуқ ҳолда истеъмол қилинадиган таомларга (творог ва бошқа шунга ўхшаш) қўшиш мақсадга мувофиқ. Иссиқ чой ёки қаҳвага қўшиш учун бошқа турдаги қанд ўрнини босувчи маҳсулотлардан фойдаланиш лозим.
Ксилит. Бу глюкозанинг ўхшаши ҳисобланиб пўстлокдан олинади. Фруктозага хос сурилишга эга. Унинг 1 грамми 3,7 ккал қувват бўлиб баъзан истеъмол қилганда қоринда дам бўлиши, кўнгил айниши ва ич кетиши кузатилади.
Сорбит. Ксилит каби глюкозанинг ўхшаши ҳисобланади ва ўсимлик маҳсулотидан олинади. Жуда секин сурилиб, қонда қанд миқдорини оширмайди. Ширинлик даражаси буйича сахарозадан 3 марта устун туради.
Аспартам. Бу ҳам глюкозанинг ўхшаши бўлиб, кимёвий йўл билан олинади ва кам калорияга эга. Иссиқ ҳолдаги таомларда тез парчаланганлиги сабабли уларга қўшиб истеъмол қилиш тавсия этилмайди. Ширинлик даражаси буйича сахарозадан 150 - 200 марта ширин.
Сахарин. Кимёвий усул билан олинади ва қандга нисбатан 300 - 500 марта ширинрок. Инсон организмида парчаланмайди ва буйраклар орқали чиқарилади. Аммо ўзоқ куллаганда юзага келиш эхтимоли бўлган зарарли томонлари чукур ўрганилмаган. Ундан фойдаланганда буни доимо эсда тўтиш лозим.
Стевиозид. Стевия деб аталувчи ўсимлик баргларидан олиниб, шакарга нисбатан 15 - 30 марта ширин ва ёқимли таъмга эга. Ундан қандли диабет билан оғриган беморлар ва тана вазни ортиқча кишилар фойдаланишлари мумкин.
Юқорида санаб утилганлардан фруктоза, ксилит, сорбит, стевиозид табиий қанд ўрнини босувчилар гуруҳига киради. Фруктоза қондаги қанд миқдорини глюкозага нисбатан 3 марта кам оширади. Ксилит ва сорбит эса унга таъсир кўрсатмайди. Қанд урнини босувчиларнинг калорияси юқори бўлганлиги сабабли, жуда кам миқдорда куллаш (кунда 20 - 30 гр) мақсадга мувофиқ. Шу ўринда тана вазни ортиқча бўлган кишиларга фруктоза, ксилит ва сорбитдан фойдаланиш мумкин эмас.
Ундан ташқари, қанд ўрнини босувчи моддалар кам миқдорда қабул қилинганда зарарсиз ҳисобланади. Шу сабабли улар асосида тайёрланган ва қандли диабетга чалинган беморларга мулжалланган маҳсулотларни чегараланган миқдорда истеъмол қилиш керак.
Юқоридагилардан ташқари Республикамизда қатор бошқа хил қанд ўрнини босувчи моддалар ҳам мавжуд бўлиб, озиқ-овқат дўконларида сотилади ва уларни барчасини шифокор тавсиясига кўра қабул қилиш тавсия этилади.
Табиийки, қандли диабетга чалинган айрим беморларни қаҳва ичиш мумкинми ёки йўқми деган савол қизиқтиради. Мавжуд адабиётларда бу саволга қарама - қарши фикрлар билдирилган бўлса ҳам қаҳва адреналин синтезини кучайтириб, қонда қанд миқдорини ошириши исботланган. Шу сабабли ундан фойдаланмаслик мақсадга мувофиқ.
Қўйидаги 20.2-жадвалда ҳар куни, хафтада ва ойда бир марта қандли диабетга чалинган беморларга тавсия этиладиган озиқ-овқатлар рўйхати келтирилган.
20.2-жадвал
Қандли диабетга чалинган беморларга ҳар куни, хафтада ва ойда бир марта тавсия этиладиган озиқ - овқатлар рўйхати
Ҳар куни	Хафтада бир марта	Ойда бир марта	
Нон маҳсулотлари	
Диабет нони (кунда 3 бўлак), кепакли нон	Макарон маҳсулотлари, чучвара - 10-12 дона,	Пряник - 2 дона, кулчалар - 2 дона,	
(кунда 3 бўлак), қора нон (кунда 3 бўлак)	печенье - 4 дона, кўкатли, қовоқли сомса - 1 дона	блинчиқ, қуймоқ -
4 дона, гўштли, картошкали сомса -
1 дона	
Бутқалар	
Ёғсиз сутда тайёрланган гречка, сули (овсянка), окланган тарик (пшенка) ёки арпа (перловка) ёрмаларидан бутқалар - 200 г	Гуручли бутқа - 200 г	Манний бутқаси - 200 г	
Сут маҳсулотлари	
Ёғсиз творог - 200 г, каттик Пишлоқ - 30 г, сметана - 2 ош қошиқ, кефир - 1 ош қошиқ, ряженка -
1 ош қошиқ	Сут, қаймоқ, простокваша, зардоб, ёғсиз йогурт - 1 ош қошиқ, сариёғ - 1 чой қошиқ	Мўзқаймоқ - 100 г, куюлтирилган сут -
2 чой қошиқ, глазирланган сирок -
1 дона,
қаймоқ - 2 чой қошиқ	
Сабзавотлар	
Помидор, бақлажон, салат, сабзи, бодринг, кўкатлар, редиска, қовоқ, карам, бўлғори қалампири, туруп, лавлаги, шолғом	Қайнатилган картошка - 2 дона,
маккажухори - 1 дона, қўзиқорин - 100г	Ўсимлик ёғида қовурилган картошка - ярим порция	
Салатлар	
Аччиқ- чучук, карамли, бодрингли ва помидорли салатлар, винегрет, кўкатлардан тайёрланган ва қатиқ ёки ўсимлик ёғи билан аралаштирилган
Салат	Оливье, францўз салати, кам ёғ сақловчи майонезли салатлар -
1 порция	Қаймоқ билан аралаштирилган салатлар - 1 порция	
Шўрвалар	
Ёғсиз гўшт ва ўсимлик ёғида тайёрланган мошхурда, мастава, ловия, нухат, карам, товуқ, қийма, балиқва сабзавотли шўрвалар	Ёғсиз гўшт ва ўсимлик ёғида тайёрланган угра оши, манпар	Хдйвон ёғи ва сметана қўшилган шўрвалар	
Ёғсиз гўшт ва ўсимлик ёғида тайёрланган димлама, кабоб, дулмалар, тефтел - 1 порция	Ёғсиз гўшт ва ўсимлик ёғида тайёрланган манти, палов, лагмон, мошкичири - 0,5 порция	Қўй гўшти ва мол ёғида тайёрланган палов, димлама - 0,5 порция	
Мевалар	
Нордон-ширин олма, киви, олча, нок, бехи,	Хурмо, урик, шафтоли, кулупнай, тарвўз,	Банан - 1 дона, узум 10-12 дона,	
қора қорагат (смородина), грейпфрут (300 г дан)	апельсин, мандарин, олхури, малина, ананас, анор, гилос (200 г дан)	ковун - 1 тилим	
Гўшт маҳсулотлари ва тухум	
Ёғсиз гўшт маҳсулотлари (мол, бўзоқ ), товуқ, курка (териси олиб ташланган)	Калла - поча, ёғсиз кази- карта, хасип, қайнатилган тухум - 2 дона	Урдак, гоз, беқон, сосиска, дудланган колбаса, ветчина - 1-2 дона, қовурилган тухум - 2 дона	
Балиқва денгиз маҳсулотлари	
Ўсимлик ёғида тайёрланган ёғсиз балиқнинг барча турлари	Скумбрия, сельдь, лосось - 50 г	Сариёғда тайёрланган балиқ- 50 г	
Зираворлар	
Мурч, хантал (горчица), ҳар хил зираворлар	Кам ёғ сақловчи зираворлар	Сливка, майонез	
Цитрус мевалар	
Олма, нок (1 донадан)	Олхури - 5-6 дона, туршак - 6-7 дона	Майиз - 12-15 дона, анжир - 6-7 дона, қуритилган ковун - 50г	
Шарбатлар	
Қуритилган мева шарбати, минерал сув, чой, қанд урнини босувчи маҳсулотлар	Мевали шарбатлар - 1 пиёла,
сабзавотли шарбатлар -	Узум шарбати - 50 г, кока-кола,
пепси кола - 0,5 пиёла,	
қўшилган ва аччиқ бўлмаган қаҳва	2 пиёла	квас - 0,5 пиёла,
фанта - 0,5 пиёла, спрайт - 0,5 пиёла	
Ширинликлар	
Қанд ўрнини босувчи маҳсулотлардан тайёрланган қиём -
1 чой қошиқ	Асал, желе (1 чой қошиқдан)	Мураббо - 1 чой қошиқ, конфетлар - 2 дона, шоколад - 20 г	

Қандли диабетга чалинган беморлар овқатланишда қўйидаги тамоилларга амал қилиш лозим:
- Кунда камида 3 марта, яхшиси 3 - 5 марта овқатланиш;
- Ҳеч қачон ўзни оч колиш даражасига олиб бормаслик;
- Калорияси нисбатан юқори бўлган таомларни куннинг биринчи ярмида истеъмол қилиш;
- Овқатланиш орасида бирор нарса тамадди қилишга одатланмаслик;
- Қорин оч колмаган бўлса, шунчаки бировга ҳамрох бўлиб ёки кайфиятни кўтариш учун таом истеъмол қилмаслик;
- Овқатланиш вақтида китоб ўкимаслик ёки телевизор кўрмаслик;
- Тўйганликни ҳис қилганда, коса ёки лаганда овқат колса ҳам уни истеъмол қилишни тухтатиш;
- Масалликларни ҳарид қилишда уларни калорияси ва ёғига эътибор бериш.
Хулоса қилиб айтганда, юқорида таъкидлаганимиздек “қандли диабет касаллик эмас балки ҳаёт тарзидир” Шунинг учун керакли тавсияларни бажарганда ва овқатланиш тамоилларига катъий амал қилганда унга чалинган беморлар ўзоқ ва фаровон ҳаёт кечиришлари мумкин. Бу уларнинг ўз қўлларида.
Кўрсатма: қандли диабет, ацидоз ва унга қўшимча касалликлар бўлмаганда.
Умумий таърифи: оқсили физиологик нормадан юқори бўлмаган, ёғ ва углеводлари камайтирилган парҳез. Тез ҳазм бўладиган углеводлари камайтирилган парҳез. Парҳезга липотроп таъсирга эга бўлган моддалар киритилади. Кўпроқ сабзавот берилади. Туз, холестерин чекланади. Овқатнинг 15% и оқсил, 25% и ёғ, 60% и углевод бўлиши керак.
С.Г. Генес, Е.Я. Резницкий парҳези бўйича:
I – авайловчи
II – оралиқ
III – физиологик
Парҳез	Углевод	Оқсил	Ёғ	Ккал	
I	202	87	69	1827	
II	330	108	84	2577	
III	495	129	100	3488	

Овқатланиш тартиби: бир кунда 6 маҳал. Инсулин инъекцияси вақтида ва ҳар 2-2,5 соатда инъекциядан кейин бемор углеводли таом истеъмол қилади. Беморларга қора нон, сут ва сут маҳсулотлари, гўшт, балиқ, пишлоқ, сариёғ, тухум, сметана, сабзавот, олма истеъмол қилиш тавсия этилади.
Тақиқланади: беморга қанд, конфет, шоколад, қандолат маҳсулотлари, ширинликлар, узум, қовун, буғдой нон, макарон, ёрмалар, картошка бериш тақиқланади. Қанд ўрнига ксилит ишлатиш мумкин.

Назорат учун саволлар?
1.	Тўққизинчи парҳез столи асосан қандай хасталикларда буюрилади?
2.	Қандли диабет касаллигининг дунё буйича тарқалиш статстикасини айтиб беринг.
3.	Қонда қанд меъёридан ошган одамларда қандай ўзгаришлар рўй берди?
4.	Қандли диабетни даволаш тамойиллари нималардан иборат?
5.	Қандли диабетга чалинган беморларга қандай озиқ-овқатлар тавсия этилади?
6.	Қандли диабетга чалинган беморларда қандай озиқ-овқатларни истеъмол қилиш ман этилади?

21-мавзу. Ўнинчи парҳез столи.
1. Юрак-қон томир касалликларида парҳез овқатланиш. Парҳез столи №10
Атеросклероз ва ишемия касалликлари.  Юрак ишемия касаллигининг асосий сабабчиси - атеросклароздир. Шунинг учун атеросклероз ва юрак ишемия касаллиги билан оғриган беморларга бир хил шифобахш овқатланиш тавсия этилади. Маьлумки, атерасклерозда липидлар алмашинувининг бузилиши билан бир қаторда оқсиллар, углеводлар, витаминлар, минераллар алмашинувининг ҳам бузилишлари, аутоиммун ва бошқа метоболик ўзгаришлар кузатилади. Атеросклерознинг келиб чиқишида стресс, гиподинамия каби муҳим омиллардан бири-норационал овқатланишдир. Маълумки, гиперхолестеринемия ва бошқа моддалар алмашинувининг бузилишлари атеросклерозни пайдо бўлишида ва унинг кучайишида жуда муҳимдир. Шунинг учун керагидан ортиқ овқатланиш ва ҳайвон ёғи кўп бўлган овқатлар истеъмол қилиш атеросклерозни кучайтиради ва касаллик кечишини оғирлаштиради. Ушбу кузатувларга асосланиб, айрим муаллифлар ёғлар жуда чекланган, холестерини йўқ овқатни истеъмол қилишни тавсия этадилар. Лекин бундай рационни фақат жуда қиска вақт бериш мумкин. Беморлар овқатидан холестеринни тамоман йўқотиш мақсадга муофиқ эмас, холестерин хужайра таркибига киради, буйрак усти бези ва жинсий без гормонлари синтезида қатнашади, ўт кислоталари ва витамин Д ҳосил бўлишида иштирок этади. У нерв ҳужайралари нормал фаолияти учун зарур. Шунинг учун организм кунига 1,5-2 г холестеринни синтез қилади, овқат билан эса 500-700 мг холестеринни қабул қилади. Гипохолестеринемия ҳолати ўт қопида тош пайдо бўлиши, ракнинг келиб чиқиши ва бошқа ўзгаришларга олиб келиши мумкин. Шундай қилиб, бемор овқатида холестеринни маълум даражада чеклаш фойдали, лекин уни йўқотиш ёки жуда камайтириш организм учун зарарлидир. Бемор рационида тўла қийматли оқсиллар, айниқса таркибида метионин, холин каби моддалар бўлган оқсиллар бўлиши керак. Витаминлар биологик фаол моддалар бўлиб, улар организмда алмашинув жараёнида қатнашади. Уларнинг организмдаги миқдори липидлар ва бошқа моддалар алмашинуви бузилишлари, организмнинг реактив ҳолатидаги аҳамияти атеросклерознинг ривожига ҳам таалуқлидир. Бемор дастурхонида витамин Д чекланиши керак, чунки унинг таъсирида қонда холестерин миқдори кўпаяди. Витамин В6 ва С ларнинг етишмаслиги атеросклероз ривожланишига олиб келади. Витамин В12 жигар функционал фаолиятини яхшилайди, ёғлар метоболизмида фаол иштирок этади, глютацион синтезида, холин ва метионин алмашинувида қатнашади, холестеринни ўт кислотасига айланишини яхшилайди. Ўзбекистон шароитида ўтказилган тадқиқотлар атеросклероз ва юрак ишемик касаллиги билан оғриган беморлар организмида В2, В6, В12 ва аскарбин кислотасини етишмаслигини кўрсатади. Бу маълумотлар бемор рационида аскорбин кислотаси, витамин В3, В6, В12 ларни кўп миқдорда бўлишини тақазо этади. Никотин кислотаси тож-томир қон айланишини яхшилайди, шунинг учун ҳам овқатдаги миқдори 15-20 мг бўлиши керак. Атеросклероз ва юрак ишемия касаллиги бўлган беморларга тахминан қуйидаги рационни тавсия этиш мумкин: оқсиллар-100г, ёғлар-75-80г, углеводлар-300-400г. Калорияси 2500-2600 ккал. Ош тузи-7-8 г, кальций-0,8 г, фосфор-1,4 г, магний-0,8-1 г, темир-15 мг. Аскорбин кислотаси-150 мг, витамин В1, В2, В6-6 мг дан, В12-6 микрограмм, РР-45 мг. Овқатланиш тартиби-5 маҳал. 
Беморнинг бир кунлик таомномаси (меню)
Нонуштага: Ёғсиз творог, қора буғдой ёрмасидан бўтқа, лимон чой.
Соат 11:00 да: Янги олма ёки нок.
Тушликка: Арпа ёрмасидан суюқ ош, буғда пишган котлет, димланган сабзи билан, кампот, “Аччиқ-чучук” салати.
Соат 16:00 да: Наъматак суви.
Кечки таомга: Димланган балиқ, сабзавот салати, апельсин шарбати.
Кечга: Кефир ёки қатиқ.
Миокард инфаркти
Миокард инфарктида парҳез овқатланиш бемор умумий аҳволининг оғирлик даражаси ва касаллик даврларига қараб тузилади. Касалликнинг дастлабки ўткир даврида бемор кам ҳаракатдаги режимда бўлганлиги учун кундалик рационинг калорияси анча камайтирилади. Асосан суюқ овқатлар оз-оздан 6-8 марта берилади. Бу даврда ичакда бижғиш жараёни ва метеоризм ҳосил қиладиган ва асабни қўзғайдиган овқатлар беморга берилмаслиги керак. Беморга суюқ дамланган илик чой, мева шарбатлари бериш мумкин. Узум шарбати ва сут метеоризм ҳосил қилгани учун берилмагани маъқул. Бу даврдаги парҳез дастурхонда оқсиллар-50 г атрофида, ёғлар-30-40 г, углеводлар -150-200 г бўлади.
Биринчи даврга бир кунлик таомнома
Нонуштага: Творог-50 г, сутли маннали бўтқа-100-150 г.
Соат 11:00 да: Сут чой -100-150 г миқдорида.
Тушликка: Сабзавотли, кучсиз, қуруқ эзилтирилган бўтқасимом суюқ ош-150-200 г , буғда пишган қийма гўшт картошка пюреси билан.
Соат 16:00 га: Наъматак суви.
Кечки таомга: Қора буғдой ёрмасидан пишган бўтқани эзилтирилгани-100 г, қийма балиқ-50 г, лимон чой-100 г. Касалликнинг ўртача ўткир даврида овқат калорияси 1500-1800 ккалга кўпайтирилади. Кундалик рационда 60 г оқсиллар, 50-60 г ёғлар, 230 -250 г углеводлар бўлади.
Иккинчи даврга бир кунлик таомнома
Нонуштага: Тухум оқидан қўймоқ-50 г, манна ёрмасидан бўтқа-200г. Сут чой-150-180 г.
Соат 11:00 да: Творог-100 г .
Тушликка: Карам шўрва ёғсиз, гўштсиз-250 г. Сутли кофе-150-200г.
Соат 16:00 га: Димланган олма.
Кечки таомга: Қайнатилган балиқ-50 г, сабзи пюреси-100 г, лимон чой-140-180 г, 
Уйқудан олдин ёғсиз кефир-180 г.
Учинчи даврга бир кунлик таомнома
Нонуштага: Сариёғ-10 г, пишлоқ-30 г,қора буғдой арпасидан бўтқа-150г, сут чой-180 г.
Соат 11:00га: Творог сут билан 150 г.
Тушликка: Сули ва сабзавот солинган суюқ ош-250 г, суюқ кофе (сутли)-150-200 г.
Соат 16:00 га: Янги олма.
Кечки таомга: Қайнатилган балиқ картошка пюреси билан-150г, лимон чой-150 мл. Уйқу олдидан қатиқ-180 г.
Касаллик енгил кечаётган беморлар учун юқоридаги парҳез дастурхони қисқа муддатга берилиб, касалликнинг тўртинчи хафтасидан бошлаб қуйидаги кенгайтирилган парҳез дастурхонига ўтиш мумкин: оқсиллар-90-100г, ёғлар-70-80 г, углеводлар-300-350г, умумий калорияси-2300-2600 ккал.
Юрак етишмовчилиги. Ўнг қоринча етишмовчилиги билан кечадиган қон айланиш етишмовчилигида катта қон айланиш доирасида димланиш бўлиб, жигар катталашади, меъданинг секреция фукцияси ва ичакларнинг ҳазм қилиш қобилияти пасаяди. Шуларни ҳисобга олиб, овқат бўлиб-бўлиб берилади, унда липотроп моддалар ва қоринни димланишига олиб келмайдиган маҳсулотлар бўлиши лозим. Беморларда сув-туз алмашинуви бузилиб, натрий ва сув организмда кўпаяди, калий эса камаяди. Бу эса парҳез таркибида калий кўп бўлган маҳсулотларни ишлатишни тақазо этади. Шундай қилиб, қон айланиш етишмовчилида тўла қийматли оқсиллардан иборат, туз, сув ва ёғлар чекланган, витаминлар, айрим электролитлар ва микроэлеменлар (калий, магний, цинк, марганец), липотроп моддалар кўп бўлган парҳез дастурхони тавсия этилади.
Қон айланиш етишмовчилининг III босқичида беморга стационар шароитда дастлабки 2-3 кун овқатни кам бериш керак. Уларга оқсиллар-40-50 г, ёғлар-40 г, углеводлар-50-60 г (умумий калорияси 600-700 г) берилса, жуда фойдали. Лекин ана шу рационда натрий миқдори камайтирилган, калий миқдори эса кўпайтирилган бўлиши лозим. Овқат тузсиз тайёрланади ва 6-7 марта бўлиб берилади. Бунда сут ва сутли маҳсулотлар, сабзавотлар, мева шарбатлари берилади.
Даволашнинг 4-5 кунларидан бошлаб, беморнинг умумий аҳволи яхшиланади ва шишлар камаяди. Шунинг учун, рацион анча кенгайтирилиб, унинг калорияси 1600-1800 ккалга етказиш мумкин. Бу рационда оқсиллар-60 г, ёғлар-50-60 г, углеводлар-200-250 г, витамин В1 ва В2-4 мг дан, РР-30 мг, аскорбин кислатаси-150 мг дан берилади. Овқат тузсиз тайёрланади ва 6-7 марта бўлиб берилади. Суюқлик миқдори-900 мл гача.

Бир кунлик таомнома (меню)
 (№10а-парҳез)
Нонуштага: Яхши пишган ширгуруч, суюқ лимон чой.
Соат 11:00 да: творог қаймоқ билан.
Тушликка: Сутли, гўштсиз угра ош, гўшли буғда пишган котлет, кампот.
Соат 16:00 да: Нок, печенье.
Кечки таомга: Гўшли манти қатиқ билан
Беморнинг аҳволи яхшиланиб, қон айланиши етишмовчилиги камайгач уларни №10-сон парҳез дастурхонига ўтказилади. 
Нонуштага: Чала пишган тухум, ширгуруч, чой.
Соат 11:00 га: Димланган олма шакар билан.
Тушликка: 250-400 г сабзавотли ёки сутли суюқ ош.
Соат 16:00 да: Шарбат, нок.
Кечки таомга: Димлама, лимон чой.
Уйқудан олдин: Қатиқ 200 г.
№ 10-парҳез.
Кўрсатма: юрак қон-томир системаси касалликлари: а) юракнинг ревматик иллатлари, компенсация босқичи ёки қон айланиш етишмовчилигининг 1-босқичи; б) гипертоник касалликларнинг 1-2-босқичида; в) нерв системаси касалликлари; г) фақат сийдикда ўзгаришлар мавжуд бўлган сурункали нефрит.
Умумий таърифи: азотли моддалар қўшилмаган парҳез, ош тузи чекланган, камайтирилади (5-6 г).
Ичак ҳаракатини яхшилаб турувчи маҳсулотлар берилади: сабзавот, мевалар, буғдой нони.
Калорияси ва таркиби: 80 г оқсил (ҳайвон оқсили 50 г), 65-70 г ёғ, углевод 350-400 г. Калорияси 2500-2800 ккал.
Овқатланиш тартиби: 1 кунда 5-6 маҳал, кечки овқат ухлашдан 3 соат олдин берилади. Юрак қон-томирлар касалликларида суюқлик 1000-1200 мл гача камайтирилади.
Тақиқланади: кофе, аччиқ чой, гўштли қайнатма шўрва, алкоголли ичимликлар ичиш мумкин эмас.

Бир кунлик таомнома (меню)
 (№10а-парҳез)
Нонуштага: Яхши пишган ширгуруч, суюқ лимон чой.
Соат 11:00 да: творог қаймоқ билан.
Тушликка: Сутли, гўштсиз угра ош, гўшли буғда пишган котлет, кампот.
Соат 16:00 да: Нок, печенье.
Кечки таомга: Гўшли манти қатиқ билан
Беморнинг аҳволи яхшиланиб, қон айланиши етишмовчилиги камайгач уларни №10-сон парҳез дастурхонига ўтказилади. 
Нонуштага: Чала пишган тухум, ширгуруч, чой.
Соат 11:00 га: Димланган олма шакар билан.
Тушликка: 250-400 г сабзавотли ёки сутли суюқ ош.
Соат 16:00 да: Шарбат, нок.
Кечки таомга: Димлама, лимон чой.
Уйқудан олдин: Қатиқ 200 г.

Назорат учун саволлар?
1.	Ўнинчи парҳез столи қандай касалликларда буюрилади?
2.	Атеросклероз касаллигининг келиб чиқиши сабаблари нимада?
3.	Атеросклероз ва юрак ишемия касаллиги бўлган беморларга қандай рационни тавсия этиш мумкин?
4.	Парҳез овқатланиш бемор умумий аҳволининг оғирлик даражаси ва касаллик даврларига қараб тузилишига сабаб нима?
5.	10а-парҳез таомномасини қандай тузиш мумкин?

22-мавзу. Сил касалликларида парҳез овқатланиши. 
№ 11-парҳез столи.
Кўрсатмалар: ўпка, суяк, лимфа тугунлари, бўғимлар сили, айрим инфекцион касалликлардан ва жароҳатлардан кейинги мадорсизликларда.
№ 11 парҳезга таъриф: Оқсилларга бой юқори калорияли парҳез ҳисобланиб, айниқса сут маҳсулотларидаги витаминлар, минерал моддалар (кальций, темир) , озроқ миқдордаги ёғлар ва углеводлардан иборат бой парҳез ҳисобланади.
Суткалик рацион: Оқсиллар 110-130 г (60%и ҳайвон маҳсулотлари) ёғлар 100-120 г, углеводлар 400-450 г, энергетик миқдори 3000-3400 ккал.
Тавсия қилинадиган маҳсулотлар: Амалдаги барча озиқ-овқат маҳсулотлари ва овқатлар буюрилади. Кучли ёғли кўй гўшти, қўй гўшти, мол гўшти ва кўп кремли тортлар чекланади.
Кўрсатма:
1. Хиқилдоқ, ичак, буйрак, суяк, бўғим ва тери туберкулёзларининг жуда ўткир бўлмаган хуружи ёки процесснинг сўниш даврларида ҳамда вазннинг камайган ҳолатларида.
2. Инфекцион касалликлардан, операция ва жароҳатланишдан кейинги холсизланишда, ошқозон-ичак аьзоларининг меъёрий функцияси сақланган ҳолатларда 11-парҳез буюрилади.
Беришдан мақсад:
Организмнинг овқатланиш ҳолатини яхшилаш, ҳимоя кучларини ошириш, зарарланган аъзоларда тикланиш процессларини кучайтириш. 
Парҳезнинг кимёвий таркиби ва калорияси:
Оқсиллар 110-130 гр (60 % и ҳайвон маҳсулотлари)
Ёғлар 100-120 г (20-25 % ўсимлик мойи)
Углеводлар 400-450 г (12,6-14,2 кДж 3000-3400 ккал)
Натрий хлор 15 г
Суюқлик миқдори 1,5 литр
Овқатланиш режими кунига 5 маҳал
Тавсия қилинадиган озиқ овқат маҳсулотлари ва овқатликлар:
Буғдой ва сули нон, ҳар хил ун маҳсулотлари печенье, пирашки, макарон. Ҳар хил шўрвалар
Ҳар хил турдаги гўштлар: қўй балиқ гўштлари ва ҳаказо. Ҳар қандай ошхона қайта ишловидан кейин ҳам ўта ёғли гўштлар бундан мустастно.
Сутли маҳсулотлар тўлиқ ассортиментда творог, пишлоқ ва бошқалар.
Тухум (қовурилган, қайнатилган, хом)
Ёғлар: сариёғ, ўсимлик ёғлари, ҳар хил крупалар, макарон маҳсулотлари, дуккакли маҳсулотлар (яхши қайнатилган ҳолда), сабзавот ва мевалар қайта ишланган ва ишланмаган ҳолатда.
Ҳар хил салатлар, айниқса карам, укроп, петрушка .
Соуслар: гўштли қизил, сутли бешамель, қаймоқли, сутли, тухумли соуслар ва бошқалар. 
Ширинликлар озроқ миқдорда. Ҳар хил ширин таомлар асал, мураббо ва бошқалар.
Ичимликлар: Мевалар ва сабзавотлар шарбати, айниқса наъматак дамламаси ва буғдой нихолининг дамламаси.
Берилмайдиган маҳсулотлар:
Жуда ёғли гўшт турлари: парранда гўшти, қўй гўшти, мол гўшти, ўткир ва ёғли соуслар, кўп кремли тортлар.
 Сил касаллигида (туберкулёзда) тахминий суткалик парҳез:
Сутка давомида 400 г нон .
Эрталаб наҳорга 1 стакан наъматак қайнатмаси. Соат 8:00 да 20-30 г сариёғ, винегред, 50 г лавлаги, 50 г сабзи, 50 г картошка, 50 г олма, 5 г кўкатлар, 15 г ўсимлик мойи, таъбга қараб лимон кислотаси ва уксус, 50 г кучсиз уксусда ишлов берилган сельд, тварог 150 г, сметана 30 г, 1 стакан чой 50 г сут билан.
Соат 11:00 да: 1 стакан сут ёки сут билан чой, 2 тухум қовурилган ҳолда.
Соат 14:00 да: қаймоқли борш, 80 г лавлаги, 80 г карам, 25 г сабзи, 15 г пиёз, 10 г тамат, 5 г ёғ , 20 г сметана, димланган сабзавотлар (200 г сабзавот, 10 г ёғ); карамли салат (100 г карам , 20 г сметана), тарвуз 250 г, олма 100 г .
17:00 да: 1 стакан чой ёки мева шарбати (апельсинли, мандаринли, қора смародинали ва бошқалар), 20-30 г печенье билан.
19:00 да: қовурилган гўшт (100 г гўшт, 20 г нон, 10 г ёғ ), 1 стакан лимонли чой.
20:00 да: наъматак қайнатмасини шакар билан, 50 г печенье билан.
№ 11-парҳезнинг силнинг ҳар хил кўринишларида тавсияси
Ўпка силида овқатланишнинг умумий принциплари:
Ўпка силининг тана ҳароратининг кўтарилиши билан бўладиган хуружида камайган энергия қийматига эга бўлган 11-парҳез тавсия этилади. (10.4-11.7кДж).
Оқсиллар, ёғлар, ва углеводларнинг тенг миқдордаги камайиш ҳисобига буюрилади. Озиқ-овқат маҳсулотлари сақланган ҳолда тавсия этилади. Овқатланиш кунига оз миқдорда 6 маҳал берилади. Кучли терлаш бўлган вазиятда чанқоқни қондириш учун лимонли сувлар, суюлтирилган шарбатлар, наъматак дамламаси ва минерал сувлар тавсия этилади.
Плевра силида овқатланишнинг умумий принциплари:
Эксудатли плевритда 11-парҳез тузсиз тайёрланади. 2-3 г туз беморнинг қўлига берилади. Уни у сутка давомида ўзи тақсимлаб ишлатади. Эркин суюқликни 800-1000 мл гача камайтирилади. Тузсиз овқатнинг таъмини яхшилаш мақсадида нордон сабзавот ва меваларнинг шарбатлари, сирка, лимон кислотаси қўлланилади.
Ичак силида овкатланишнинг умумий принциплари:
Ичак туберкулёзининг хуружсиз даврида 11-парҳез ўткир қовурилган ва қийин ҳазм бўладиган озиқ-овқат маҳсулотлари ва овқатликлар, дағал клетчаткага (озуқа толаларига) бой бўлган овқатлар 11-парҳез рационидан олиб ташланади. Хуруж вақтида овқатлар майдалаб углевод ва ёғларнинг миқдорини, яъни энергия қиймати камайтирилган ҳолатда берилади.
Ичак туберкулёзининг кечиш ҳолатига қараб ич кетиш ёки ич қотиш ҳолатлари бўлса № 3 ва № 4 парҳез, агар қоринда оғриқ бўлса бир неча кунга № 15-парҳез буюрилади.
Ичакда бижғиш ҳолатлари бўлса углеводларни 200-300 г гача камайтириш, ҳўл мевалар ва сабзовотларни, сут, нон, ун маҳсулотлари ва картошкани рациондан олиб ташлаш буюрилади.
Хиққилдок ва бурун-ҳалқум силида овқатланишнинг умумий принциплари: Бунда совуқ ва ўта иссиқ ичимликлар ва овқатлар, яна ўткир, тузли овқатлар берилмайди.
Ҳамма овқатлар майдаланган ва илвирасимон ҳолатда берилади. Суюқ сутли кашалар (бўтқалар), гўшт, мева ва сабзавотлар пюре ҳолатида, чала қайнаталган тухум, амлетлар, қаймоқ, консервалар буюрилади.
Суяк бўғим силида овқатланишнинг умумий принциплари:
Суяк бўғим туберкулёзида енгил ҳазм бўладиган оқсиллар, ўзида кальций ва фосфор тутувчи сут маҳсулотлари, витаминлар шу жумладан, витамин D га бой бўлган маҳсулотларга эга 11-парҳез буюрилади. Ўзоқ ётоқ режими ҳисобига ич кетишлари бўлса, ичак фаолиятини яхшиловчи озиқ-овқатлар берилади.
Тери силида овқатланишнинг умумий принциплари:
11-парҳезда углеводлар миқдори 300-350 г гача камайтирилади. Ош тузи овқатнинг тузсизлигигача камайтирилади. Агар аллергия аломатлари бўлса, дори-дармонлар қўшилган ҳолда берилади. Оқсиллар 120-140 г гача, ёғлар 130-140 г гача ва калий миқдори кўпайтирилади.
Буйрак силида овқатланишнинг умумий принциплари:
Агар буйраклар силида сийдикда кўп миқдорда оқсиллар ажралган бўлса, овқат маҳсулотларидаги оқсил кўпайтирилади. Бундай ҳолатда кўпроқ творог фойдали. Ўткир гўштли бульонлар, соуслар истеъмол қилиш чекланади. Қалампир истеъмол қилиш умуман мумкин эмас.
Ҳар бир ҳолатда истеъмол қилинадиган беморларнинг умумий аҳволига қараб врач белгилаб беради. Айрим ҳолларда суюқлик 1 литргача (суюқ овқатларни эътиборга олган ҳолда) камайтирилади, чунки буйрак силида организмда шиш ривожланади. Суюқлик чегараланмаса шишлар кўпайиб кетади, лекин суюқлик чегаралаш буйраклар функцияси етарли даражада сақланган ҳолатда бўлиши керак. Агар буйраклар функцияси кескин камайган бўлса организмда заҳарли маҳсулотлар ушланиб қолади, Бундай ҳолларда суюқлик чегаралаш мумкин эмас. Организмда сувни ушлаб қолишни олдини олиш мақсадида, рационда ош тузи камайтирилади ёки чегараланади.
Назорат учун саволлар?
1.	Сил касалликларида қандай парҳез овқатланиш тавсия этилади?
2.	Суткалик рацион тузишда оқсиллар, ёғлар, углеводлар мақдори қанча бўлиши керак?
3.	Сил касалликларида қандай маҳсулотлар тавсия қилинадиган?
4.	Сил қандай касаллик ҳисобланади?
5.	Сил касалликларда қандай парҳез овқатланишнинг умумий принциплари қўлланилади?

24-мавзу.Ўн учинчи ва ўн тўртинчи парҳез столи.
1.	Ревматизм ва юқумли касалликларида парҳез овқатланиш. Парҳез столи №13, парҳез столи №14. 

Инфекцион аллергик касалликлар (ревматизм, бронхиал астма, гломерулонефрит)нинг келиб чиқишига доривор терапия сабаб бўлиши мумкин. Улар маиший ва ишлаб чиқарилувчи кимёвий моддалардан, шунингдек, овқатланишдаги айрим маҳсулотлардан (яъни, озиқ-овқат аллергиясидан) ҳосил бўлиши мумкин. Бундай ҳолларда тўлақонли физиологик парҳез тутиш лозим, лекин у меъёридан ортиқ бўлмаслиги керак. Рационда углевод миқдорини, айниқса тез сўрилувчи (мураббо, шакар, конфет, шоколад ва ширин ичимликлар) чегаралаб қўйилади. Агар яхши ҳазм бўладиган углеводлар миқдори камайса унда тўқималарнинг суюқликни ўзида сақлаб қолиш қобилияти (тўқималарнинг гидрофиллиги) камаяди ва яллиғланиш жараёни пасаяди. Шакарни кислит билан аралаштирилса бўлади. Оқсил ва ёғ моддалалари физиологик нормадан ошмаслиги керак. 
 Парҳезда натрий хлорид ва тузланган маҳсулотларни миқдори камайтирилади. Аччиқ овқатлар, зираворлар, қуритилган маҳсулотлар, гўшт, балиқ маҳсулотлари, қўзиқорин шўрвалари ва соуслар миқдорини чегаралаб ёки умуман кун тартибидан олиб ташланади. Овқатларни дамланган, қайнатилган, ёпилган лекин қовурилмаган ҳолда бериш керак. Бундай кимёвий алмашинув аллергенларнинг сўрилишини камайтириши мумкин. Парҳезда витаминлар миқдори кўпайтирилади, айниқса С ва Р витаминларни. Улар қон томирларини мустаҳкамлайди шу билан бирга парҳезни аллергия ва яллиғланишга қарши калъций манбалари билан бойитиш лозим. Кўрсатилган овқатлантиришни уюштиришда 7- ёки 10- парҳездан фойдаланиш мумкин. Улар енгил ҳазм бўладиган углеводларнинг миқдорини камайтиради, 9 - парҳез эса натрий хлоридни камайтиради.
Агар аллергик реакциялар турли касалликлар пайтида тутилган диета терапиялардан ҳосил бўлса, асосий парҳезга ўзига хос ўзгаришлар киритилади.
Озиқ овқат аллергияси вақтида парҳездан аллергик реакцияни келтириб чиқарадиган маҳсулотларни ва бундай маҳсулотларни кам миқдорда бўлса ҳам кун тартибидан чиқариб ташлаш керак. Озиқ-овқат аллергияларини турли маҳсулотлар келтириб чиқаради. Кўп ҳолларда сут, тухум, балиқ, денгиз маҳсулотлари, икра, цитрус мевалар, қовун, помидор, шоколад, асал ва ёнғоқлар. Масалан: тухумни кўтара олмаган пайтда крем, майонез, печеньне суфле ва бошқа ўзида тухум экстрақларини сақловчи маҳсулотларни парҳездан олиб ташланади. Ўзоқ дудлаш моддаларнинг аллергик хусусиятларини пасайтиради. Тухум оқи сариғига қараганда кўпроқ аллергик таъсирга эга. Қаттиқ қайнатилган тухум оз қайнатилган тухумга қараганда камроқ аллергик реакция келтириб чиқаради. Сутда оқсил моддалари аллергик хусусиятларга эга. Сут қайнатилганда улар сут кўпигига ўтиб кетади. Пишмаган сут қуюлтирилган ва сут маҳсулотларига қараганда кўпроқ аллергик реакцияни келтириб чиқаради ва бу сутнинг турига боғлиқ: мол сути, эчки сути, қўй сути ва бошқалар.
Балиқларнинг ҳамма тўрини ёки айрим тўрини, селъд балиғини кўтара олмаслик ҳолатлари ҳам бўлади. Балиқни пишириш аллергик хусусиятини унча кўп миқдорда пасайтирмайди.
Аллерген маҳсулотларни ўзида жамламайдиган парҳез эллиминацион парҳез деб айтилади. Агар организм кўтаролмайдиган маҳсулотларни кун тартибидан олиб ташлашнинг иложи бўлмаса, улар миқдорини секин камайтирган ҳолда тавсия қилса бўлади.
Сут, тухум оқ ва сариғи, ун, балиқларни сув билан 1:1000, 1:100, 1:10, 1:2 нисбатда аралаштирилади, яъни кунига 1 чой қошиқдан бошлайдилар. Кейин кунига 2-3 маротаба, ундан кейин ҳар куни 10 қошиқдан кунига 3 марта, кейин 1:100 ва ҳк. га бўлиб аралаштирилади. Бундай даволаш курси 3-6 ой енгил озиқ овқат аллергия ҳолатларида синов учун 3-4 ҳафта давомида қўлланилади. Кўтара олмайдиган маҳсулотнинг озгина миқдорини асосий овқатланишдан 35-60 мин олдин қабул қилса ҳам бўлади. 

Бир кунлик таомнома (меню)
№13 –сонли парҳез
Нонуштага: Маккадан тайёрланган сутли бўтқа, лимон чой.
Соат 11:00 да: Наъматак суви.
Тушликка: Сабзавотли, эзиб пиширилган суюқ ош ½ п, буғда пишган қиймали гўшт, компот.
Соат 16:00 да: Печенъе, чой.
Кечки таомга: Қайнатилган ёғсиз гўшт картошка пюреси билан, кофе (сутли).
Кечга: Кефир ёки қатиқ.
Эслатма: Иккинчи таомларнинг гарнирига камроқ берилади, бир беморга 70гр.
Бемор ҳарорати пасайгандан кейин рацион калорияси аста-секин кўпайтирилади. Суюқлик миқдори эса кўплигича қолдирилади. Беморларга қайнатма шўрва, сутли суюқ ош, сут, творог, қаймоқ, қатиқ, чала пиширилган тухум, сутли бўтка бериш мумкин. Бу даврда 2-сон парҳез дастурхонни ҳам тавсия этиш мумкин.
Ҳарорат пасайиб, интоксикация йўқолгач, оқсиллар, витаминлар ва кальций миқдори кўпайтирилиб, ёғлар ва углеводлар миқдори меъёрида берилади. Овқатланиш тартиби 6 маҳал.
Эслатма: Бу даврда II- нонуштага қўшимча бир дона чала пиширилган тухум бериш мумкин.
Агар касаллик кўп вақт ва ланжлик билан кечса, аскорбин кислотаси ва углеводлар кўпайтирилиб, антибактериал даволаш давом эттирилади. Кейин яна тўла қимматли, витаминларга, кальций, фосфорга бой парҳез дастурхон тавсия этилади.
Касаллик дастлабки оғир кечаётган (юқори ҳарорат, лейкоцитоз, интоксикация билан) даврида кундалик рацион калорияси, туз ва суюқликлар миқдори камайтирилади, кальций ва витамин D миқдори оширилади. Овқат ва нон тузсиз тайёрланади ва 6 марта бўлиб берилади. Шу даврда парҳез дастурхонда оқсиллар-40-50г, ёғлар-40г, углеводлар-150г, умумий калорияси-1100-1200 ккал бўлиши керак. Cуюқлик миқдори-1200 мл. Парҳезда калъций миқдорини ошириш учун калъций кўп бўлган маҳсулотлар (творог, сир, сут, карам) ишлатилади. Таркибида шовул кислотаси бор бўлган маҳсулотлар берилмайди (шовул кислотаси калъцийнинг организмдан чиқиб кетишини тезлаштиради).
Бундай парҳез дастурхон беморга 2-3 кун буюрилади. Кейинги бир ҳафта давомида овқат калорияси бемор аҳволига қараб оширилади. 7-10 кундан кейин беморга оқсиллар-100г, ёғлар-80-90г, углеводлар-200г, суюқликлар-1600мл, калорияси-2000-2200ккал бўлган парҳез дастурхонни буюриш мумкин.
Бир кунлик тахминий таомнома
Нонуштага: Ширгуруч, кофе.
Соат 11:00 да: Печенье, апелсин шарбати.
Тушликка: Мошхўрда ½ п, қовоқли манти, аччиқ-чучук салати, туршак суви.
Соат 16:00 да: Творог сметана билан.
Кечги таомга: Димлама, бодринг салати, лимон чой.
Кечга: Қатиқ.

Назорат учун саволлар?
1.	Озиқ-овқат аллергияларини асосан қандай маҳсулотлар келтириб чиқаради?
2.	13 – сонли парҳезда бир кунлик таомнома қандай тузилади?
3.	Сутдаги қандай моддалар аллергик хусусиятларга эга?
4.	Ўн учинчи ва ўн тўртинчи парҳез столи қандай касалликларда буюрилади?
5.	Ўн учинчи ва ўн тўртинчи парҳез столи овқатларни қандай усулларда пишириш тавсия этилади?

25-мавзу.Ўн бешинчи парҳез столи.
1. Соғлом кишилар учун умумий парҳез. Парҳез столи №15
2.Парҳез таомнома тузиш принциплари
Кўрсатма: Бу парҳез махсус даво парҳезига зарурат қолмаганда қўлланилади. Шу касалликка хос парҳез йўқлигида, таркиби ва калорияси: 80-100г оқсил, 80-100г ёғ, шундан 50%и мол ёғи, шундан қолгани ўсимлик мойи 20-25г, 400-500г углеводлар, 400-500г крахмал, 50-100г қанд, калорияси-3000 ккал миқдорида берилади. 
Овқатланиш тартиби:
1 кунда 4-6 маҳал овқатланади. Баъзи маҳсулотларни истеъмол қилишни чеклаш кунлари жорий этилиши керак (контраст кунлари). Баъзи касалликларда беморга вақти-вақти билан 1-2 кунга енгиллаштирилган парҳез кунлари тавсия этилади. Шундай овқатланишни киритиш модда алмашинувига ва касаллик кечишига ижобий таъсир қилади. Маҳсулот таркибига қараб қисман очлик куни қуйидагича бўлади:
1) Углевод-қандли, фруктозали, сабзавотли;
2) Оқсил-сутли, творогли (ёғсиз сузма), гўштли ва аралаш;
3) Ёғли кун-қаймоқ истеъмол қилинади;
Қандли кун: жигар ва ўт пуфаги касаллигида, нефритда, сурункали энтероколитда буюрилади. Ҳар 3 соат оралатиб 5 маҳал 1 стақандан қандли иссиқ чой берилади.
Олмали кун: тўладан келган одамларга, гипертония касаллигида, атеросклерозда, сурункали нефритда буюрилади. Кунига 5 марта 300г дан олма берилади, жами 1,5кг. Юрак қон-томир касаллиги ва сурункали нефритга учраган беморларга 100г шакар қўшиб берилади.
Гуруч-кампотли кун: жигар касаллигида, ўт йўли касаллигида, буйрак гипертониясида буюрилади. Кунига 1-2кг янги ёки 240г қуритилган мева берилади. 50г гуруч, 120г шакардан тайёрланган кампот (1,5л) 6 марта ичиш учун бўлинади. Шундан 2 марта сувда пиширилган ширгуручли бўтқа берилади.
Узумли кун: 1,5кг узум юқоридаги усулда берилади.
Баргли кун: юрак қон-томирлар системаси касаллигида буюрилади. Кунига 500г сувда ивтилган баргдан 5 маҳал 100 граммдан берилади.
Картошкали кун: Ўткир ва сурункали нефрит касалликларда бўладиган шишда буюрилади; 1-1,5 кг ёки 2 кг қўрга кўмиб пўчоғи билан ёки қайнатиб пиширилган тузсиз картошка берилади.
Салатли кун: Атеросклерозда, гипертония касалликларида, буйрак касалликларида, оқсил алмашинуви бузилганда, полиартритда берилади. Янги сабзавот ва меваларга оз миқдорда ёғсиз қаймоқ ёки ўсимлик мойи қўшиб кунига 4-5 маҳал берилади.
	Бодрингли кун: семириш, гипертония касаллигида буюрилади. Бемор бир кунда 2кг бодринг истеъмол қилади.
	Тарвузли кун: буйрак, гипертония касаллигида, жигар касалликларида кунига 300гр тарвуз берилади. 
	Беҳили кун: Семизлик ва гипертония касаллигининг II-III даражаларида кунига 500гр пиширилган беҳи берилади.
	Қовоқли кун: 1,5 кг пўсти билан пиширилган қовоқ берилади. Кўрсатмалар юқоридаги каби.
	Сутли кун: Юрак қон-томирлари етишмовчилиги касаллигининг II-III даражасида буюрилади. Беморга кунига 2 соат оралаб 6 марта 100 мл дан сут берилади. Уйқудан олдин 200 мл мева шарбати билан 20 гр глюкоза ёки шакар берилади.
	Кефирли кун: атеросклероз, подагра, семизлик касалликларида берилади. 1,5 л кефир 250гр дан ҳар 2-4 соат оралатиб 6 маҳал берилади.
Творогли кун: Семизлик касаллигида ва атеросклерозда буюрилади. Тварог (400–600гр) 4 марта истеъмол учун бўлинади. 100–150 гр дан ва 15 гр сметана қўшиб берилади. Бундан ташқари, 2 стакан шакарсиз сутли кофе берилади ва 1-2 стакан наматак қайнатмаси қўшилади.
Гўштли кун: семизлик касалликларида берилади. Кун давомида 360 гр қайнатилган гўшт, сабзавотли қайла билан 6 марта истеъмол учун бўлинади. 2 стакан шакарсиз сутли кофе берилади ва 1-2 стакан наматак қайнатмаси қўшилади.
Парҳез таомнома тузиш принциплари
Ошхонада парҳез, овқат тайёрлаш ва уни шифохонанинг бўлимларига тарқатиш учун асосий ҳужжат бўлиб тақсимлаш - таомномаси ҳисобланади.
Таомнома қуйидагилардан тузилган:
1) таомлар картотекаси
2) 7 кунлик режали таомнома
3) порциялар жамланмаси
Таомлар картотекаси. Ҳар бир таомга тақсимлаш варақаси очилиб, унда рецептура, таомнинг химиявий таркиби ва энергетик қиймати, маҳсулотлар соф оғирлиги, чиқиши ва таомнинг мосланган қиймати кўрсатилади. Варақанинг орқа томонида таомни тайёрланиш усули кўрсатилади. Варақалар парҳез таомлар рецептураси тўплами ва даволовчи овқатланиш йўриқномаси асосида тузилади. Бу варақалар икки нусхада тайёрланади (бири диетолог ҳамширада, иккинчиси бухгалтерияда сақланади) ва бош врач томонидан тасдиқланади. Варақалар номерланган (ёки шифрланган) бўлади.
Шифр ҳарфлардан тузилиб, улар таомлар гуруҳини билдиради (А – биринчи таом, Б - гўштли, В - балиқли, Г - тухумли таомлар гуруҳи) ва гуруҳдаги тартиб рақамни билдирувчи шифрлар бўлади. Варақаларни минерал моддалар ва асосий витаминларнинг таркибини кўрсатиб таомларни химиявий тузилишига қўшимча қилиш мақсадга мувофиқ бўлади. 
Режали 7 кунлик таомнома. Йилнинг 2 мавсуми учун ишлаб чиқилади (қишги - баҳорги ва ёзги - кузги). Доимий таъсир қилувчи даволовчи - профилактик парҳез тузилади. Режали таомномани диетолог ҳамшира ёки врач бош ошпаз иштирокида тузади.
Режали таомномада қуйидагилар бўлиши лозим:
1)	Овқатнинг химиявий таркибини, энергия қийматини, маҳсулотлар йиғимини, кулинар ишлов берилишининг даволовчи кўрсатмасига мос келиши.  
2)	Овқатнинг хилма-хиллигини таъминлаш-таом ассортименти ҳамда ҳар овқат қабул қилишдаги таом ва маҳсулотларни тўғри қўйиш ҳисобига бўлади.
3)	Озиқ-овқатга ажратилган маблағга мос келиши.
Бундай таомнома пул маблағлари ва маҳсулотларни ҳафта кунларига бир хилда тақсимлашга, маҳсулотларни режали келтиришга, ошхона ходимларига олдиндан ҳар кунлик топшириқлар беришни таъминлайди.
Таомнома тузиш учун турли хил сўров материаллари керак:
- Номерли системали парҳез ҳарактеристикаси. 
- Овқатланишнинг физиологик нормалари. 
- Овқатланишдаги чиқимлар ҳисобли нормалари ва даволовчи профилактик бинолар учун маҳсулотлар нормаси. 
- Парҳез таомларнинг картотекаси ва рецептураси.
- Маҳсулотлар қиймати ҳақида, картошка, сабзавотлар ва бошқа маҳсулотларнинг маҳаллий баҳоси ҳақида маълумот.
- Таом тайёрлашда маҳсулотлар ўрнини алмаштириш нормалари.
- Маҳсулотларга иссиқ ва совуқ ишлов берилганда йўқотиш нормалари ва тайёр овқат чиқарилиши.
- Овқат маҳсулотларининг химиявий таркиби ва энергия 	қиймати жадваллари.
- Овқат маҳсулотларининг химиявий таркиби.
Етти кунлик режали таомноманинг тузилиш схемаси қуйидаги этаплардан иборат:
1. Ҳафталик маҳсулотлар миқдорини ҳисоблаш.
2. Ҳафта мобайнида овқатланиш учун таомнинг тахминий миқдорини аниқлаш.
3. Таомларнинг ва озиқ-маҳсулотлар (гўштли, балиқли, тухумли ва бошқалар) нинг гуруҳ номлари, ҳафтага текис тақсимланган таомлар картотекаси кўрсатилган тахминий таомнома тузиш.
4. Тахминий таомнома асосида парҳез ишлаб чиқиш ва озиқ маҳсулотларини химиявий таркибини, энергетик қийматини ҳафтанинг кунлари бўйича тахминий аниқлаб, таом картотекаси ишлаб чиқиш.
Таомномани тузишда барча парҳезлар номерлаб кўрсатилган жадвал тузилади. Яхшиси тушликдан бошлаган маъқул (дастлаб шўрвалар, кейин 2- ва 3-таомлар) иложи борича турли хил ва озиқлантирувчи овқатлар бўлади, кейин нонушта ва кечки овқат.

25.1-жадвал.
Тақсимлаш варақаси
Маҳсулотларнинг номланиши	Таом номланиши	
	№ _______парҳезда кўрсатилган	
	Маҳсулотлар оғирлиги (гр)	Химиявий таркиби (гр)	Энергетик қиймати (кдж, ккал)	

1.
2.
3.
ва бошқалар							
Жами							
Чиқарилиши (гр)			Қиймати	

25.2-жадвал.
Бир порциялик таомнома

Картотека бўйича таом №	Таом номи	Парҳез номери	Порция миқдори	Ошпаз фамилияси	Таом баҳоси	Маҳсулотлар номланиши ва миқдори	Тайёр таомларнинг чиқиши (гр)	
						Творог	Шакар	Ун
ва б	Норма буйича	Ҳақиқий	

С - витаминли овқатланиш
Витамин С (аскобин кислота) тўқималарда кечадиган оксидланиш-қайтарилиш жараёнларида иштирок этади ва шунинг учун моддалар алмашинувининг ҳар хил турларига ва организм функцияларига таъсир кўрсатади. Шу хусусияти сабабли у организмнинг кўпгина муҳим фермент системалари билан боғланган. Турли ферментларнинг оксидланган коферментларини қайтариб, ҳар хил биокимёвий реакцияларда қатнашади.
Аскорбин кислота ферментларнинг катта гуруҳларига таъсир этиб нуклеин кислоталар, углеводлар, оқсиллар, ёғлар ва энергия алмашинувида муҳим аҳамиятга эга. Организмда аскорбин кислота метабализми углеводлар ҳосил бўлиши билан чамбарчас боғлиқ.
Катта ёшдаги одамнинг витамин С га эҳтиёжи овқат рационининг 25 мг га 1000 ккал, яъни суткасига 70-110 мг ташкил қилади. Овқатда витамин С нинг юқори бўлиши иш қобилиятини ва организмнинг инфекцион ва заҳарли агентларга чидамини оширади, шунингдек тўқималар регенерациясига имкон беради (масалан, қуйишдан кейин қолган жароҳат юзасининг битиш муддатини қисқартиради). Овқат рационида витамин С етишмаганда аввалига чарчаш, шиллиқ пардаларнинг кўкимтир тусга кириши, баъзан оёқларда оғриқ қайд қилинади. Капиллярларнинг мўртлиги ошади ва қон қўйилишга мойиллик кузатилади. Милк тобора кўп қонайди. Кейинчалик оғир касаллик яъни цинга пайдо бўлади.
Аскорбин кислотага энг бой маҳсулотлар-наъматак (қуритилган маҳсулот 1500 мг% тутади), қора смородина (300 мг%), қизил гармдори (250 мг%), петрушка, укроп (150 мг%), карам (70 мг%) ҳисобланади. Ёз ва куз пайтларида овқат рациони одатда витамин С га етарлича бой, чунки бу маҳсулотлардан кўпчилиги янгилигича ва хомлигича ишлатилади. Витамин С нинг барқарорлиги бошқа витаминларга қараганда кам. Маҳсулотлар бўктириб қўйилганда у сувга, қайнатишда дамламага ўтади. Витамин С ҳаво кислороди билан, айниқса юқори температурада парчаланади. Шунга кўра артилган сабзавотларни сувда ва очиқ ҳавода сақлаш, қайнатиш ёки нордон карамни сувсиз сақлаш витамин С йўқолишига олиб келади. Шунингдек, арчилиб, уй температурасидаги сувга солиб қўйилган картошкадаги С витаминнинг 20% йўқолади. Тайёр шўрва 70-75С температурали иссиқ плитага 6 соат қўйиладиган бўлса, унинг картошкасидаги витамин С тамомила йўқолиб кетади. Пиширишга тайёрлаб қўйилган масаллиқлар, шунингдек, тайёр таомларни ўзоқ вақт сақлаш ярамайди.
25.3-жадвал.
Ўзоқ сақланган маҳсулотларда витамин С нинг камайиши
Таом ва маҳсулот	Қанча
витамин С қолади (% ҳисобида)	
Арчилиб, уй температурасидаги сувга 24 соат солиб қўйилган хом картошка	80	
Пўстини арчимасдан 30 минут қайнатилган картошка	75	
Пўстини арчиб 30 минут қайнатилган картошка	60	
Картошка шўрва	50	
Қайнатилган сабзи	40	
Майда тўғралиб қовирилган картошка	35	
70-75С температурада 3 соат қўйиб қўйилган картошка шўрва	30	
Картошка пюреси	20	
Димлаб пиширилган карам	15	

Сабзавот ва бошқа масаллиқлар пиширилаётган вақтида ҳаво, сув, металл идиш, шунингдек, температура таъсирига учраб, уларда бир қанча физик ва кимёвий жараёнлар бўлиб ўтади, шуларнинг натижасида витаминларнинг химиявий тузилиши ўзгариб, улар парчаланиб кетади. Парҳез таомлар тайёрлаш пайтида витаминларнинг йўқолиб кетишини камайтириш учун қуйидаги қоидаларга амал қилиш зарур.
1) Овқат тайёрлаш учун яхши пишиб етилган, янги ва бенуқсон сабзавот ва масаллиқларни танлаб олиш керак;
2) Масаллиқларни бевосита пишириш олдидан тозалаб, ювиб-артиб тўғраш керак; 
3) Тозалаб тўғраб қўйилган сабзавотлар, айниқса картошка, сабзи, гулкарам ва бошқаларни ҳавода ва сувда ўзоқ (1-2 соат) сақлаб қўйиш тавсия этилмайди, чунки бунда сувда эрувчи витаминлар, шунингдек, минерал тузлар сувга чиқиб, емирилиб кетади;
4) Картошка ва бошқа сабзавотларни қайнаб турган сувга солиш зарур, бунда витамин С ни парчалайдиган антивитамин фермент-аскорбиназа батамом парчаланган бўлади;
5) Овқатни қозон қопқоғини ёпиб қўйиб, шунда ҳам кўп сув солмасдан қайнатиш керак;
6) Сабзавот ва картошка солиб қўйилган сув ёки шу масаллиқлар қайнатилган сувни ташлаб юбормасдан, бошқа овқат пишириш, пюре, ҳар хил салатлар тайёрлаш учун ишлатиш керак. Айрим ҳолларда бундай сувни қуюқ овқат олдидан ичса ҳам бўлади. Масалан: турп солиб қўйилган сув палов олдидан ичилади. Мана шундай сувда турп (ёки сабзавот)дан сувга ўтган витаминлар билан минерал тузлар бўлишидан ташқари, бу сув меъдадан шира ажралишини кучайтирадиган таъсирловчи бўлиб ҳам ҳисобланади. Шунинг натижасида қуюқ овқат яхшироқ ҳазм бўлиб, таркибидаги турли озиқ моддалари кўпроқ сингади;
7) Сабзавотларни ҳаддан ташқари ўзоқ вақт қайнатиб, жуда эзилтириб юбориш ярамайди, чунки, масалан: карам 1 соат мобайнида қайнатиладиган бўлса, витаминлари 50% камайиб кетади;
8) Иссиқлигича ейиладиган таомларни ўзоқ вақт сақлаш тавсия этилмайди. Уларни иссиқ жойда ўзоқ сақлаш айниқса ярамайди, чунки бунда витаминлар тез парчаланиб кетади;
9) Суюқ овқатга ичимлик содаси ишлатиш ярамайди, чунки ишқорий муҳитда витамин С тез парчаланиб кетади. Витамин С кислотали муҳитда яхшироқ сақланади. Шу муносабат билан цитрус мевалар-таркибида лимон кислотаси кўпроқ бўладиган мандарин, апельсин ва лимонларда витамин С ўзоқ сақланади. Сирка қўшиладиган бўлса, витамин С тузланган карамда ҳам ўзоқ туради. Агар зарурати бўлмаса, тузланган карамни ейиш олдидан ювишнинг ҳожати йўқ, чунки уни ювганда таркибидаги витамини билан минерал тузлари йўқолади; 
10) Винегрет ва бошқа таомларни тайёрлаш учун сабзавотларнинг пўстини артмасдан туриб қайнатиш керак, шунда витамин С кўпроқ (75% гача ) сақланиб қолади;
11) Сабзавот ва мева сувларини бевосита истеъмол қилишдан олдин олиш зарур, тайёр сувларни эса шиша, сирли, чини идишга солиб, қоронғи жойда сақлаш керак;
12) Овқат пишириш вақтида бирмунча миқдорда витаминлар йўқолиб кетадиган бўлгани учун уларнинг ўрнини тўлдириш мақсадида овқат олдидан аскорбин кислотасини бериш ёки шу моддани тайёр овқатга қўшиб бериш тавсия этилади. Бунда бир кишига 70-100 мг ҳисобидан аскорбин кислотаси берилади.
Овқат маҳсулотларини витамин С билан бойитиш
Витамин С ни истеъмол қиладиган овқат маҳсулотларида етишмаслигининг олдини олиш мақсадида овқат маҳсулотлари тайёрлашда, гигиена талабларига риоя қилиш зарур. Бундан ташқари витамин С етишмаслигининг олдини олиш учун озиқ-овқат маҳсулотларини витамин С билан бойитиш мақсадида, болалар муассасаларида, болалар уйида, касалхоналар, туғруқхоналар, қариялар уйи, парҳез ошхоналарида аскорбин кислотасини овқатга қўшиб бериш тавсия қилинган. Ушбу муассасаларда овқатларнинг витамин С билан тўла таъминланиши, соғлиқни сақлаш ташкилоти томонидан назорат қилинади.
Истеъмол қилишга тавсия қилинган овқатлар таркибидаги витамин С миқдори ҳар ойда бир марта лабораторияда таҳлил орқали аниқлаб турилади ва натижалари дафтарга ёзиб борилади. Таом таркибидаги витамин С ни аниқлаш учун хўррандаларга берилаётган овқатдан намуна олинади. Намуна олингандан бошлаб таҳлил қилингунча бўлган вақт 1-1,5 соатдан ошмаслиги керак. Озиқ-овқат маҳсулотларидаги витамин С ни аниқлаш усули аскорбин кислота ва индикатор 2,6 дихлорфенолиндофенол (Тильманс реактиви) орасида борадиган оксидланиш-қайтарилиш реакциясига асосланган.
Аскарбин кислота - редукция хоссасига эга бўлиб водороднинг 2 атомини бериб, дегидроаскорбин кислотасига оксидланади. 
Тильманс реактиви ишқорий ва нейтрал муҳитда кўк тусга, кислотали муҳитда эса қизил тусга киради.
Аскорбин кислотасининг қайтарилиши натижасида индикатор рангсиз лейкоформа тусига киради.
Витамин С ни аниқлаш учун текширилаётган эритма кислотали муҳитда реактив билан оч пушти ранга киргунча титрланади. 
Назорат учун саволлар?
1.	Ўн бешинчи парҳез столида қандай таомнома тузиш принципларига асосланади?
2.	Баъзи касалликларда беморларга вақти-вақти билан қандай парҳез кунлари тавсия этилади?
3.	Режали таомнома тузиш учун қандай талаблар қўйилади?
4.	Овқат маҳсулотларини витамин С билан бойитишнинг асосий мақсадни тушинтириб беринг.
5.	Етти кунлик режали таомноманинг тузилиш схемаси қандай этаплардан иборат бўлади?

26- мавзу. Инсон танасининг мижоз турлари ва унга кўра овқатланиш
1. Мизожнинг белгилари
2. Мизожга қараб таом истеъмол қилиш
Ҳар бир инсон ўз мизожини билиб, унга кўра иш тутиши саломатликнинг катта ютуғи ҳисобланади. Масалан, тананинг ҳолатига қараб, қайси овқатдан қайси миқдорда ейишни билиши соғликнинг кафолатидир. Кўпгина касалликлар мизожга тўғри келган-келмаган егуликларни еяверишдан келиб чиқади.
Танада касаллик бўлса, мизож ўзгарганда қайси овқатлар касалликни зиёда қилади ёки камайтиради, буни билиш ҳам зарурдир. Табиблар касалликка чалинган кишиларга маълум бир егуликларни бекорга ман этмайдилар.
Мизожни билиб, уни меъёрда тутишда профилактика деган нарса ҳам бор. Масалан, танамизда иссиқлик ёки совуқлик ошишига қараб овқат танласак, кўпгина касалликларнинг олдини олишимиз мумкин. Бу эса, жуда оддий даво.
Мизожини яхши билган одам иқлим, макон ва ҳоказо ўзгаришларга танасини таслим этиб қўймайди, яъни иммунитетини юқори даражада ушлай билади. Шароитига мос овқатлар (дармондорига бой егуликлар, шарбатлар ва бошқалар) истеъмол қилади.
26.1-жадвал.

Мизож белгила ри	Иссиқ мизож	Совуқ мизож	Ҳўл мизож	Қуруқ мизож	
Терини ушлаб
Кўрганда	Иссиқ	Совуқ	Юмшоқ	Қуруқ
дағал	
Тирноқ
Аҳволи	Юмшоқ	Қаттиқ	Юмшоқ	Қуруқ	
Баданнинг
Ранги	Қизил, сариқ	Оқ ранги хира, бақлажон, қургошин ранг	Қизил, оқ яшил ранг	Сариқ,
бақлажон,
қурғошин
ранг	
Муйлардан олинган
Аломат	Қора, қизил, тез ўсади, қалин дағал, жингалак	Сарғич, очранг, оқ секин ўсади, ингичка ёзиқ	Оч ранг, қора, секин ўсади, ингичка ёзиқ	Оқ ранг, тез ўсади, қалин, дағал, жингалак	
Тилнинг рангидан
олинган белги	Қизил, сариқ	Оқимтир, оқ	Қизил, оқ	Сариқ,
қуруқ	
Бир одам бир нарсани еб, яхши бўлиб қолган бўлса, бошқасида ҳам шундай бўлади, дейиш нотўғри. Бошқаларга қараб эмас, мизожни билиб ейиш керак.
1. Мизожнинг белгилари
1.	Қўл билан ўшлаб кўрганда. Бунда ҳам муътадил ҳолатни топишимиз керак. Ташқи таъсирлар бўладиган бўлса, уни эътиборда тутиш лозим. Масалан, кир ювувчининг қўл териси зарарланганини ёки кўп чўмилиб териси хурпайганини ҳисобга олиш керак.
2.	Бадандаги мушаклар ҳолати ва ёғ миқдоридан.
Иссиқ мизожли кишиларда ёғлар кам, мушаклар кўп бўлади. Гўшт ҳам, ёғ ҳам кўп бўлмаса, иссиқ-қуруқлик белгисидир.
Агар мушакларда ёғ кам бўлса, иссиқ-ҳўллик белгисидир. Баданда ёғ кўп бўлса, совуқлик ва ҳўллик ҳаддан ташқари ошганини билдиради.
2. Мизожга қараб истеъмол қилиш
Мана, сиз ўзингизнинг мизожингизни билдингиз. Хўш, энди нима қилмокчисиз? Организмимиз учун қандай қилсак, истеъмол қилаётган таом ва мевалар ҳамда турли хил ичимликлар зиён қилмайди? Бунинг учун нималарга эътибор қилиш керак?
Шунга ўхшаш саволларга қўйидагича жавоб берамиз:
1.	Энг аввало, тўғма мизожимизни аниқлаб олишимиз керак.
Тўғма мизож ирсий бўлиб, ота-она ва аждодлардан ўтиб келаётган мизож туфайли юзага чиқади. Тўғма мизожни инсон ҳаёти давомида бир хил сақлаш ёки қисмангина ўзгариш ҳолатида сақлаш инсоннинг соғлом бўлиш ва касал бўлмаслик омилларидан биридир.
2.	Орттирилган мизожни ҳам яхши билмоқ керак. Бу мизож инсон ҳаёти давомида еган овқатлар, истеъмол қилган ичимликлар, ташқи муҳит (об-ҳаво, экология) ва нафсоний ҳолатлар (асабийлик, ғазабланиш, ғам чекиш, нафрат, қурқиш ва кучли ҳаяжон) таъсирида тўғма мизож асосида шаклланади.
Демак, юқоридаги белгилар асосида танада шаклланган мизожни шартли равишда тўрт гуруҳга бўламиз. Аслида, илмий жиҳатдан шаклланган бу мизожни етмиш тургача ажратиш мумкин.
1.	Иссиқ-ҳўл мизож.
Иссиқ-ҳўл мизожли кишининг овқати ва истеъмол қиладиган ичимлиги иссиқрок, ҳўлрок ва муьтадил бўлиши керак. Бундай кишига доимо совуқ ва қуруқ мижозли оқатларни истеъмол қилиш зиён қилади. Агар совуқ мижозли овқат ейиш тўғри келиб қолса, бундай овқатни иссиқ мижозли таомлар билан тўғриланади. Масалан, лағмон совуқ таом бўлиб, бунга ҳар хил иссиқ мижозли зираворлар (қалампир, қора мурч, саримсоқ) қўшилиши билан овқат мижози тўғриланади. Ёз кунлари ҳаво қизиб кетганда, иссиқ ва хўл мижозли кишилар совуқ таомлар ва мевалар истеъмол қилиши мақсадга мувофиқ бўлади. Овқатларни иссиқ ҳолатда ёки илиқроқ истеъмол қилиниши керак. Юқорида таъкидлаганимиздек, ҳар бир киши ўзининг мижоз ўзгаришини кўзатиб бориши соғлиги учун фойдалидир. Масалан, тилнинг ранги оғиздан сулак келиши ташналик, ўйқу ҳолати ва нафсоний ҳолатлардан белги олинади. 
2.	Иссиқ-қуруқ мижоз. 
Бундай мижозли кишининг овқати иссиқ, қуруқ ва муътадил бўлиб, кўпинча, қўюқроқ овқатлар истеъмол қилиш тавсия этилади. Ташқи муҳит, еб ичиш ва бошқа таъсирлар натижасида танада иссиқлик ва қуруқлик ошиб кетса, уни ўз меъёрига тушириш учун совуқ-ҳўллиги кучсиз (биринчи даражали) бўлган емаклар истеъмол қилишгани маъқул. Шунингдек, бундай мижозли кишига сўринкали оч юриш ва сувсизланиш мумкин эмас. Сабаби, бунинг таъсирида танада қуруқлик ошиб кетиши натижасида ички меъёр бўзилади ва ҳар хил касалликлар юзага чиқади. Бундай мижозли кишиларга ўйқу ўртача ва сал кўпроқ (катталар учун 8-8,5 соат) бўлиши тавсия қилинади. Шунингдек, бундай одамларга иссиқ об-ҳаво ёқимли бўлса ҳам, меъёрдан ошиб кетса, тана учун зарарлидир. 
3.	Совуқ-ҳўл мижоз.
Бундай мижозли кишиларнинг кунлик емаги муътадил, озгина совуқроқ ва ҳўлроқ бўлиши мақсадга мувофиқдир. Ҳаво совуқ пайтда иссиқроқ таомлар истеъмол қилгани яхши. Бундай кишиларга совуқ ҳаво ёқимли бўлса ҳам, меъёридан ошиб кетса, зарар қилади. Уларнинг уйқуси қиш кунлари 7-8 соат атрофида, ёз кунлари 9 соатгача бўлиши мақсадга мувофиқдир. Уларга ёз кунлари қуруқ таомлар ва ўта иссиқ мижозли (қалампир, тухум, саримсоқпиёз ва от гўшти) таомлар тавсия қилинмайди. 
4.	Совуқ-қуруқ мижоз. 
Бундай мижозли кишиларнинг кунлик емаги муътадил қуруқ ва озгина совуқроқ бўлиши тавсия этилади. Бундай кишиларга қара рангли таомлар (бақлажон, кофе, шоколад, кола ичимликлари, писта, олхури, қайта иситилган овқатлар ва от гўшти) ейиш тавсия этилмайди. Ейдиган овқатларни қуюқ суюқликда ўртача ва қуюқроқ бўлгани маъқул. Бундай кишиларнинг ўйқуси ўртача 6-7 соат бўлиши мақсадга мувофиқдир. Савдо мижозли кишилар куз фаслида ўзига жуда эътибор берганлари маъқул, чунки шу фаслда савдо хилти кўпроқ қўзғалиб, касалликларни келтириб чиқаради. 
 Овқатланиш ва ичимлик истеъмоли меъёри
Халқ табобатида тўғри овқатланиш ва ичимлик истеъмол қилиш аҳамияти катта бўлиб, касалликни даволашда ва унинг олдини олишда муҳим аҳамиятга эга.
Овқат ҳазм қилиш тизимида кечадиган жараёнлар жуда мураккаб бўлиб, бир вақтнинг ўзида ўртача икки минггагача реакция содир бўлади (парчаланиш, оксидланиш-қайтарилиш). Бу жараён, айниқса, ошқозонда яққол намоён бўлади. Чайналган овқат оғиз бушлиғида ҳазм бўлишни бошлайди, ошқозонга тушгандан кейин эса овқат ферментлар ва ошқозон суюқлиги таъсирида кучли парчаланиш бошланади. Бу жараёнда фақат ошқозон эмас, бутун тана иштирок этади. Танамиздаги хужайралар ўзидаги етишмаётган озуқалар тўғрисида бош мияга хабар беради. Бош мия эса бутун танадаги етишмаётган озуқалар ҳақидаги хабарни синтез қилиб, ошқозонга буюртма беради. Ошқозон шу буюртма асосида ўзига тушган таомларни парчалаб бошлайди. Ҳазм жараёнига юрак қон-томир, жигар, қора талоқ, ошқозон ости бези ва ички секреция безлари фаол иштирок этади. Ошқозон ва ичакларда кучли реакция кечар экан, ҳар хил чиқиндилар пайдо бўлади. Ошқозон-ичак юмшоқ туқимадан тузилган бўлиб, ўзининг суюқлиги ва ферментлари ўзини ҳазм қилиб юбориш мумкин. Бунинг учун ошқозон-ичак тизимида ички шиллиқ қаватида кучли ҳимоя (буфер) мавжуд. Бу ҳимоя шиллиқдан тўзилган бўлиб, вақти-вақти билан янгиланиб туради. Ошқозон - ичак шиллиқ қаватини ювиш учун бир кунда ўртача 20-25 литр суюқлик ажралиб, қайта сўрилади. Ошқозонда кислотали муҳит мавжуд. Айнан у овқат билан бирга ташқи томонда кираётган ҳар хил зарарли моддалар - микроблар, қуртлар, захарли моддалар ва ҳоказолардан ҳимоя қилади. Ошқозонга тушган овқат ҳазм бўлгунча ўртача 4-12 соат туради, кейин ўн икки бармоқли ичакка ҳайдалади. Ошқозонда, асосан, оқсил ва углеводлар парчаланади. Ўн икки бармоқли ичакда ўтдан оқадиган суюқлик ҳисобига ишқорли муҳит хукмрон бўлиб, бир кунда ўртача 2 литргача ўт суюқлиги ажралади. У кўпроқ ёғларни парчалайди. Ичакларни зарарли моддалардан тозалаб, ҳожат ҳиссини юзага келтиради ва ичак пересталтикасида (ичакнинг тўлқинсимон ҳаракати) фаол иштирок этади. Одамда ичакнинг ўртача узунлиги 5-7 метр бўлиб, ошқозон-ичак тизимида ўзига хос микрофлора мавжуд. Тахминан, уларнинг миқдори 2-3 кг ёки миллиардлаб ададда бўлади.
Бу микроблар инсон танасига фойда-зарарлигига жиҳатдан учга бўлинади:
1.	Инсон учун фойдалари микроблар. Улар инсон билан ҳамкорликда ишлайдиган микроблар бўлиб, ошқозон-ичак тизимидаги ҳазм жараёнида фаол иштирок этади, баъзи моддаларни ишлаб чиқаради (баъзи витаминлар ва аминокислоталар) ва ҳимоя тизимида қатнашади (зарарли микробларни йўқ қилади).
2.	Инсон учун фойдаси ҳам зиёни ҳам йўқ микроблар.
3.	Зарарли микроблар. Уларнинг адади жуда кам миқдорда бўлиб, инсоннинг ҳимоя ва иммун тизими бўзилганда, бош кўтаради ва ҳар хил касалликлар келтириб чиқаради.
Ошқозон-ичак тизимидаги бу жараёнларнинг меъёрида кечиши учун тўғри овқатланиш муҳим аҳамиятга эга. Инсон ўзининг мизожи ва ошқозонининг мизожига қараб тўғри овқатланишни ташкил қилиши керак.
Инсон овқатининг асосий қисми сабзавот ва мевалар бўлмаслигига аҳамият бериши лозим. Чунки бу нарсалар балғамни кўпайтириб, ҳазм жараёнига оғирлик қилади. Шунинг учун овқат гўштли таомлар, буғдой маҳсулотлари ва ширинликлардан иборат бўлиши лозим. Мевалардан овқат учун кўпроқ мос келадигани анжир, яхши пишган узум, хурмо, ўрик ва қовун. Овқатни иштаҳа билан емоқ лозим. Иштаҳа бўлатуриб оч юриш ошқозонни ёмон хилтлар билан тўлдиради. Қишда иссиқ, ёзда илиқ овқат ейиш лозим. Гавдага энг зарарли нарсалардан бири меъдада овқат етилмасдан ва ҳазм бўлмасдан туриб яна овқатланишдир. Меъда бўзилишидан, хусусан, ёмон овқатлардан бўладиган зарарлироқ нарса йўқдир. Чунки у ғализ-оғир овқатлардан пайдо бўлган вақтда қўйидаги касалликлар юзага чиқиши мумкин: бўғин оғриги, буйрак касаллиги, талоқ, ва жигарнинг қаттиқлашиши ва тиқилмаларини, шунингдек, балғам ва савдодан келиб чиқадиган касалликларни туғдиради. Агар у енгил овқатлардан пайдо бўлса, ўткир иситма ва шишларни юзага чиқаради. Қишда сабзавот каби ғизолиги оз нарсаларни емаслик, балки кучли овқат бўладиган донлардан буғдой, арпа, гуруч, бодом ва зич (гўштли маҳсулотлар) ейиш лозим, ёзда бу таомларнинг аксини истеъмол қилиш керак. Овқатларнинг энг ёмони меъдага оғирлик қилганидир. Агар инсон тўйиб овқатланган бўлса, эртасига оч бўлмоғи ва секин-секин кўп юрмоғи (ўртача 10 км) тавсия қилинади.
Овқатнинг миқдори
Овқатланиш миқдори инсоннинг одат ва қувватига боғлиқ. Таом миқдори қувватли кишилар еганда
-	қорин соҳасида оғирлик бўлмаслиги керак;
-	қорин кўпчимайдиган ва қулдирамайдиган бўлиши керак;
-	кўнгил айнимаслиги керак;
-	бир муддатдан кейин кекирганда овқатнинг мазаси келмаслиги керак;
-	уйқусизлик келтириб чиқармаслиги керак.
Овқатнинг муътадил даражада ейилганига нафас олиш ўзгармаслиги ва томир ўришининг катталашмаслиги далил бўлади. Овқатланишда овқатга риоя қилмок керак. Агар бир кунда уч марта овқат ейдиган киши бир марта овқат еса, ўзи заиф қувватлари янада кучсиз бўлиб колади. Шунинг учун бундай кишилар кунига уч марта овқатланиб, овқат миқдорини секинлик билан озайтирмоғи лозим. Юқорида айтиб ўтганимиздек, мизож бўзилишининг ўн олти хил туридан саккиз хили моддали, яъни хилт ўзгариши билан содир бўлади.

БИРГА ҚЎШИБ ЕБ БЎЛМАЙДИГАН ОВҚАТЛАР
-	сут билан хўл мевалар; ёғли таомлар ва ширинлик;
-	балиқ билан сут ва қатиқ;
-	балиқ билан хўл мевалар;
-	балиқ билан сўмалак;
-	балиқ билан тухум;
-	тухум билан сут-қатик;
-	совуқ ичимликлар билан иссиқ таомлар;
-	оғир ҳазм бўладиган таомлардан кейин тез ҳазм бўладиган таомлар емаслик (гўштнинг устидан нок).
Совуқ сув ичиш мумкин бўлмаган ҳолатлар
-	Наҳорда (уйқудан тургандан ичиш);
-	Иссиқ ҳаммом қабул қилгандан сўнг;
-	Иссиқ таом орасида;
-	Иссиқ об-ҳавода (терлаб турганда);
-	Жамодан кейин.
Бу ҳолатларда танада ички иссиқлик кучайиб, баъзи аъзолар қизиб туради. Масалан, жигар, ошқозон, тиш, оғиз бўшлиғи совуқ сув таъсирида қизиб турган аъзо ўзига совуқни кўп тортиши натижасида қўйидаги касалликлар келиб чиқиши мумкин:
•	жигар циррози;
•	ошқозон-ичак яллиғланиши;	
•	дисбактериоз;
•	тиш кариеси;
•	қизилунгач ва оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати шикастланиши.
Овқатларнинг таъмидан келиб чиқиб, хусусият ва фойдалари қўйидагича
1.Ширин таомлар.
Сут, қовун, узум, хурмо, шакар ва ширинлик турларининг барчаси.
Фойдалари: танани озиқлантириб, қоннинг сифатини яхшилайди, мушакларни бақувват қилиб суяк ва бош мия фаолиятини тиниқлантиради. Эмизикли аёлларнинг сутини кўпайтиради. Кўз ва сочга фойда қилади, юз рангини тиниқлаштириб, сезги аъзоларини ўткирлаштиради.
Зарари: кўп истеъмол қилганда ошқозонда ҳазм сусайиб кўнгил айниши ва қайт қилишни юзага чиқаради. Ошқозонда тез бижғиб овозни бўғади ва ичакларда оғриқ пайдо қилади. Сийдик йўлларидаги касалликларни қўзгайди.
2.Нордон таомлар.
Лимон, нордон анор, сирка ва сметана.
Фойдалари: ошқозондаги ҳазмни яхшилайди, иштаҳани очиб ортиқча хилтларни ичакка ҳайдайди. Кўпгина мизож ўзгаришларига фойда қилади.
Зарари: ошқозон ва томоқни қуйиштиради, тишни қамаштириб, кўзни хиралаштиради. Синган суяклар битишини секинлашириб, буғимларни кучсизлантиради ва оздиради.
Шўр таомлар.
Ош тузи.
Фойдалари: тозаловчи, иштаҳа очувчи, кайфиятни кўтарувчи. Ҳазмни яхшилаб, ортиқча ва қаттиқ, нарсаларни ичакларга чиқаради. Танани юмшатиб, зарарли чиқиндилардан тозалайди. Энг кучли таъмлардан бўлиб, бошқа таъмларни босиб кетади.
Зарари: кўпикли моддалар тўғдириб, ичакларда ҳаво пайдо қилади. Кўз оғриғини келтириб чиқаради, ошқозонда кекириш ва зардани қўзгайди.
3.Ўткир таъмли таомлар.
Соус, памидор икраси.
Фойдалари: иштаҳани қитиқлаб, ҳазмни яхшилайди ва ошқозонда бўзилган хилтларни чиқаради. Шиш ва балғамда фойдаси бор. Табиати совуқ ва қуруқ.
Зарари: бўғимларни кучсизлантириб, бадандаги ёғни эритади. Қўл ва оёқлардаги оғриқларни қўзғайди. Оғиз ва танглайни қурутиб юракни кучсизлантиради ва юрак уйноғини кўпайтиради. Жуда кўп истеъмол қилиш бош оғриғини пайдо қилиб, кайфиятни туширади ва диққатни камайтиради.
4.Аччиқ таъмли озуқалар.
Қалампир, мурч.
Фойдалари: баданда бўзилган хилтларни ҳайдайди, балғамни камайтириб, ортиқча ёғларни эритади ва баданни қизитади. Иситма бош айланишига фойда қилади. Сийдик ҳайдаб терлатади ва бошқа ажралмаларни ҳам кўпайтади.
Зарари: қон томирларни хотирани, оғиз таъмини бўзиб бош оғриғини юзага чиқаради ва сафрони кўпайтади. Эмизикли аёлларда сутни камайтиб, танани оздиради. Қонни бўзади, йўғон ичак, буйрак ва простата касалликларини қўзғайди. Баданни қичитади, лабни қурутиб, оғизни қуйиштиради.
5.Буриштирувчи таъмли таомлар.
Жийда, гулламайдиган мевалар.
Фойдалари: қуритади, қувватлайди, шунинг учун ич кетишга фойда қилиб, яраларни битказади.
Зарари: ўт халта ва кўкракда оғрик қўзғатади ва чанқатади. Қоринда ҳаво пайдо қилиб, овозни бўғади.
Тавсия: ҳар бир таъмнинг зарарини кетказиш учун унга қарама-қарши таъм билан муолажа қилинади.

Назорат учун саволлар?
1.	Инсон танасининг мижоз турлари тўғрисида нималарни биласиз?
2.	Мизожга кўра овқатланишни ташкил этиш касалликларнинг олдини олиши мумкинми?
3.	Овқат ҳазм қилиш тизимида кечадиган жараёнларни тушинтириб беринг?
4.	Микроблар инсон танасига фойда-зарарлиги жиҳатдан неча турга бўлинади?
5.	Овқатлар таъмидан келиб чиқиб қандай хусусият ва фойдаларга эга?
6.	Аччиқ таъмли озуқалар қандай хусусиятга эга ҳисобланади?

27-мавзу. Парҳез таомлар тайёрлаш наъмуналари ва технологик усуллари.
Асаб тизими касалликларида парҳез таомлар. Камқонликда ва бошқа касалликларда парҳез таомлар тайёрлаш намуналари. Парҳез таомлар тайёрлашда технологик усулларнинг ўзига хос хусусиятлари.  
Тайёрланадиган парҳез таомларнинг сифатига қўйиладиган талаблар. Уларни сақлаш муддатлари
Парҳез таомлари тайёр бўлгандан сўнг, тарқатишдан аввал парҳез таоми бўйича ҳамшира ёки навбатчи шифокор, таом тайёрлаган пазанда, корхона раҳбари томонидан татиб кўриб (бракераж), унинг сифати баҳоланади ва махсус бракераж журналига ёзиб қўйилади. Сўнг истеъмолчига бериш рухсат этилади.
Таомни органолептик усулда баҳолашда асосан ташқи кўриниши, қуюқ-суюқлиги, ҳиди ва мазасига аҳамият берилади. Ташқи кўриниши ва қуюқ-суюқлиги бўйича таомни баҳолашда: ранги, шакли, хажми, тузилиши, бир хилдаги таркиби, юмшоқлик даражаси, сочилувчанлиги, осон майдаланувчанлиги шунга ўхшашларига аҳамият берилади. Мазасини баҳолашда: миқдори (шўр ёки тузсизлиги), ширинлик миқдори, нордонлик даражасига аҳамият берилади.
Агар таом иссиқ бўлса, бир оз совитилиб, сўнг татиб кўрилади.
Органолептик усулда татиб кўриш орқали таом сифати беш балли баҳо билан аниқланади. Агар тайёрланган таом ёки пазандалик маҳсулоти органолептик татиб кўрилганда талабга жавоб бермаса, истеъмолчига берилмайди ва қайта ишлаш ёки талабга мувофиқ ҳолга келтиришга жунатилади. Баъзи ҳолларда бундай таомларни текшириш учун лабораторияларга юборилиши ҳам мумкин.
Парҳез совуқ таомларни тайёрлашда таом истеъмолга тайёр бўлгандан сўнг, уни сақлаш ва тарқатиш тартибига қатъий риоя қилиш лозим. Тайёр таомлар тарқатилгунча сақланиши лозим бўлса, совуқлик ҳарорати 6°C дан юқори бўлмаган совиткичларда сақланади. Сабзавот салатлари, балиқ, гўшт салатлари, винегрет маҳсулотларини ўзаро аралаштирилмаган ярим тайёр маҳсулот ҳолида 12 соат давомида совуқ хоналарда сақланади. Гўшт, балиқ, илвира ҳолидаги таомлар, желе, мусслар, қайнатилган сут, қаймоқлар, ҳам совуқ хоналарда 12 соат сақланиши мумкин. Чопилган селд жигар паштети таомлари, гўштли, балиқли, сузмали қиймалар билан тайёрланган ҳамир маҳсулотларини 24 соат давомида сақлаш мумкин.
Иссиқ ёки совуқ суюқ ва қуюқ таомларни тарқатиш жараёнида 2-3 соат сақлаш мумкин. Бу вақт давомида бу таомлар плита ёки мармитларда бўлиши, иссиқлик ҳарорати 75°C дан паст бўлмаслиги керак. Парҳез таомларининг сифатини ўз ҳолида сақлаб қолиш учун талабга мувофиқ тайёрлаб, тарқатиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Иссиқ суюқ таомлар тарқатилаётганда иссиқлик ҳарорати 75°C дан, қуюқ таомлар 65°C дан паст бўлмаслиги керак. Совуқ таомларнинг ҳаро¬рати 7 дан 14°C гача бўлиши керак. Агар ҳарорат таъсир кучига боғлиқ бўлган парҳез дастурхонларига тортиладиган таомлар бўлса, суюқ ва қуюқ таом ҳароратлари 57-62°C, совуқ, таомлар эса 15°C дан паст бўлмаган ҳароратларда тарқатилиши керак.

Назорат учун саволлар?
1. Парҳез таомларнинг сифатига қандай талаблар қўйилади?
2. Таомни органолептик усулда баҳолашда қандай хусусиятлари инобатга олинади?
3. Органолептик усулда таом сифати неча балли баҳо билан баҳоланади?
4. Иссиқ ёки совуқ, суюқ ва қуюқ таомларни тарқатиш жараёнида қанча муддат сақлаш мумкин?

28-мавзу. Гўшт ва парранда ҳамда балиқ маҳсулотларидан парҳез таомлари тайёрлаш
Совуқ парҳез таомлари. 1-сон парҳезда дастурхони учун совуқ таом ва газаклар тури маълум даражада чекланган. Бунда балиқнинг донадор ёки тузланганлари кўп берилмайди, селд ёғи, сузма пишлоғи, қайнатиб пишириб совитилган балиқ (ёғсиз ҳолдагиси), сабзавот пиширилган товада тайёрланган желе асосида тайёрланган гўшт ёки балиқ фрикаделъкаси ёғсиз дудланган чўчқа гўштини пишириб тайёрлангани, мол гўшти қиймалагичдан ўтказилгани, сабабининг асал билан аралаштирилгани кузда тутилади. 2-сон парҳез дастурхони учун ёғсиз дудланган чўчқа гўшти, доктор колбасаси, бўктириб тузи кетказилган селд, ёғи, пишлоқли ёғ, пишлоқ дудланган балиқ(ёғсиз), балиқнинг донадор ёки жигар паштети, бақлажон икраси, нордонроқ қаймоқли кўк салат, билан аралашмаси, помидор билан сариёғ берилади.
2-сон парҳез дастурхони учун ҳар ҳил совуқ таом ва газаклар берилади. Янги ёки пиширилган сабзавот салатлари, винегретлар тайёрлашда писта мойи, зайтун мойи, нордонроқ қаймоқ ишлатилади. бундай таомларда тузланган бодринг ўрнига нордон бўлмаган тузланган карам ишлатилади. Ишлатиладиган сабзавотлар буғда пиширилади. Пиширилган балиқ ва гўштли таомлар соф ҳолда ёки сардак билан берилади. Булар учун желе сабзавот қайнатилган сувда тайёрланади. Тайёрланадиган салатларга лимон шарбати ёки 2% ли лимон қўшилади.
Сабзи олма билан (2,5-сон Парҳез дастурхони) ишловдан ўтган олма уруғи, пардаларидан тозаланиб сомонча шаклида тўғралиб, ишловдан утиб сомонча шаклида тўғралган сабзи ва шакар, нордонроқ қаймоқ билан аралаштирилади.
Сабзи 68, олма 28, нордонроқ қаймоқ, шакар 2. Соф оғир-100.
Лавлаги пиширилиб, тозаланиб, сомонча шаклида тўғралади ёки қирричдан ўтказилади ва лимон ишқори, нордонроқ қаймоқ, шакар қўшиб аралаштирилади. Ликопчага солиб устидан тўғралган укроп сепиб берилади,
Қора олхўрили лавлаги салати (5- сон Парҳез дастурхони). Қуритилган қора олхўри саралаб ювилади, совуқ сувда буктирилиб данагидан ажратилади. Лавлаги тозаланиб, майда кубик ёки тилим тилим шаклида тўғралади. Оз сувда пиширилиб, совитилади ва қора олхўри билан, ўсимлик ёғи ёки нордонроқ қаймоқ қўшиб аралаштирилади. Салатни тайёрлашда бир оз шакар қўшилиши ва тарқатишда кўкат билан безалиши ҳам
Маринаддаги балиқ фрикаделкаси (5 сон Парҳез дастурхони). Балиқ лахм гўшти қиймалагичдан ўтказилиб, сувда буктирилиб, суюқлиги сиқилган қобиқсиз бўлка нон билан аралаштирилиб яна бир марта гўшт қиймалагичдан ўтказилади. Ҳосил бўлган котлет массасини ўриб бўшаштирилади, майда шарчаларга бўлиб буғда пиширилади. Идишга фрикаделка солиниб, устидан томатли сабзавот маринади қўйилади ва қайнатилади. Уни совитиб, тарқатишда устидан кўкат сепиб берилади.
Сардакли гўшт пишлоғи (1, 2, 5-сон парҳез дастурхони). Пиширилган гўшт гўшт қиймалагичдан 3-4 марта ўтказилади ва совуқ қуюқ сут сардаги, юмшатилган сариёғ, туз қўшиб кўпирарли даражада аралаштирилади. Аралашмани бўлакларга бўлиб шакл берилади, усти сариёғ, сут сардаги аралашмасида безалиб, музхонада қотирилади.
1-сон Парҳез дастурхони учун сабзавот қайнатилган сувда тайёрланган эзилган ёрма суюқ ошлари (пюре суюқ оши, шилимшиқ суюқ оши, кредо суюқ оши), ёрма макарон маҳсулотлари, сабзавотли ва сут суюқ ошлари, резавормевадан эзиб тайёрланган ширин суюқ ошлар тайёрланади.
2-сон парҳез дастурхони учун юқорида кўрсатилган суюқ ошлардан ташқари яна қайнатмаларда тайёрланган. 5-сон Парҳез дастурхони учун суюқ ошлар пиёзсиз вегитариан усулда (сабзавот қайнатилган сувда) тайёрланади. Сабзавотлари димлаб пиширилади. Бу суюқ ошлар турига боршчлар, шчилар, сабзавотли, ёрмали суюқ ошлар киради. Яна ҳар хил ширин, сутли суюқ ошлар тавсия қилинади. Ёзда совуқ таомлардан окрошка, қизил лавлагили шўрва тортилади.
Товуқ пюреси билан гуручдан тайёрланган суюқ ош (1-сон Парҳез дастурхони). Пиширилган лахм товуқ гўштни қиймалагичдан ўтказилади. Сўнг элакдан элаб ўтказилади. Гуруч сараланиб, ювилиб, сезиларли даражада пиширилади. Гуруч элакда сузиб олингандан сўнг унинг сувига эзилган товуқ гўшти билан аралаштирилиб қайнатилади. Тарқатишда эритилган сариёғ ёки лезон қўшиб берилади. Лезон тайёрлаш учун тухумни суюқ қайноқ қаймоқ ёки сут билан яхши аралаштирилади ва сув буғ ҳаммомига қуйиб аралаштирилган ҳолда бир оз қуюқроқ ҳолга келгунча туради. Сўнг элакдан сузиб ўтказилади.
Гуруч 40, сув 600, товуқ 120, cарёғ 10, суюққаймоқ 50, тухум 1/2 дона. Соф оғирлиги 500.
Борш (2-5 сон парҳез дастурхони) ишловдан ўтган сабзавотлар сомонча шаклида тўғралади ва бир оз сувда димланади. Сабзи ва петрушка илдизи оз сувда қайнатилиб, қизилчага қўшиб, сарёғ қўшилган оловда юмшоқ ҳолга келгунча димланади. Қайнаб турган сувга ёки сабзавот қайнатилган сувда тайёрланган; карам солиб бир оз қайнатилади. Сўнг димланган сабзавот солинади ва 15-20 дақиқа қайнагач, устидан тозаланиб тўғралган помидор, шакар, туз, лимон ишқори солиниб 5-10 дақиқа қайнатиб истеъмолга тайёр ҳолга келтирилади. Тарқатишда боршчга нордонроқ кўкат қўшиб берилади.
Қуюқ иссиқ таомлар. 1-сон парҳез дастурхони учун ёғсиз мол, товуқ, балиқ гўштларидан юмшоқ қилиб буғда пиширилган таом тайёрланади. Улар қийма, котлет ёки шнисел массаси ҳолида ишқормалардан суюқ эзилган бўтқалар, буғда пиширилган пудинглар) пюре ва суфлелар тайёрланади. Чучук сузмадан эзилган, буғда пиширилган таомлар тайёрланади.
2-сон парҳез дастурхони учун юқоридаги таомлардан ташқари урвоқда беланмай, қобиқ ҳосил қилмай қовурилган таомлар, қобиқ ҳосил қилмай ёпилган таомлар тайёрланади.
1-сон парҳез дастурхони учун пиширилган, оз сувда пиширилган, ёпилган ёғсиз гўшт, балиқ. таомлари тайёрланади. Сабзавот таомлари қовуришдан ташқари ҳамма иссиқ ишлов бериш усулидан фойдаланиб тайёрлаиши мумкин. Ёрмалардан донадор ва суюқ, бўтқалар, запеканкалар ва пудинглар тайёрланади. Ёғсиз сузмадан пиширилган ва ёпилган таомлар кўп ишлатилади.
Таомларни устидан қуйиб бериш учун сарёғ, 2-сон парҳез дастурхонига тайёрлангандек совуқ жазланган унда тайёрланган нордонроқ қаймоқ сардаклари ва гўшт қайнатмасида тайёрланган қизил сардак тайёрланади.
Сабзили картошка пюреси (1, 2, 5-сон парҳез дастурхони) ишловдан ўтган сабзи майда тўғралиб, оз сутда юмшоқ пиширилади. Ишловдан ўтган картошка юмшоқ пиширилиб, суюқлиги тўқилиб, бир оз қуритилади сабзи билан аралаштириб иссиқ ҳолда эзувчи машинада эзилади ва қуюқ суюқлигига қараб қайнатилган сут, cарёғ қўшиб аралаштирилади. Тарқатишда устидан сарёғ қуйиб берилади.
Сузмали сабзи суфлеси (1, 2, 5-сон парҳез дастурхони). Ишловдан ўтган сабзи майда тўғралиб, сарёғ қўшилган ҳолда оз сутда юмшоқ пиширилади ва эзилади. Тайёрланган сабзи, манна ёрмаси, тухум сариғи, эзилган сузма яхшилаб аралаштирилади ва ёғланган қолипга солишдан аввал яхшилаб кўпиртирилган тухум оқи тайёрланган маҳсулотга қўшилади. Қолипга солинган суфле массаси бур қозонида пиширилади. Тайёр суфле қолипдан бушатилиб устидан сарёғ қўйилади.
Сабзи 190, сузма 50, тухум 1/2 дона, сариёғ 10, сут 30, манна ёрмаси 10, туз 1. Соф оғирлиги 255.
 Буғда пиширилган гул карам суфлеси (1, 2, 5-сон парҳез дастурхони). Ишловдан ўтган гул карам юмшагунча пиширилади, сузиб олиниб, қуритилади, эзилиб, қайнатилган сут, тухум сариғи, манна ёрмаси, эритилган сариёғ купиртирилган тухум оқи билан аралаштирилган захоти ёғланган қолипга солиниб, буғ қозонида пиширилади ва қолипдан бушатиб устидан сариёғ қуйиб берилади.
2, 5- сон парҳез дастурхони учун суфлени ёпиб тайёрлаш ҳам мумкин.
Мурабболи манна ёрмаси оладияси (2-сон парҳез дастурхони). Илашимли манна бўтқаси тайёрланиб 0°C хароратгача совитилиб, шакар билан эзилган тухум сариғи, кўпиртирилган тухум оқи қўшиб яхшилаб аралаштирилади, ҳамиртурушли ҳамирдан тайёрланган оладияга ўхшаш усулда қовурилади. Тарқатишда устидан мураббо, сариёғ ёки нордонроқ қаймоқ қуйиб берилади. Мевали палов (5-сон парҳез дастурхони). Қуритилган мева сараланиб, ювилиб, йириклари бўлинади. Қайнаб турган сувга туз, шакар, сариёғ солиниб, устидан саралаб ювилган гуруч солиб қайнатилади. Гуруч сувини тортиши олдидан тайёрланган мева солинади ва суви тўлиқ тортилгандан сўнг усти ёпилган ҳолда сув буғ ҳаммомига идиши билан қўйилиб димланади. Тайёр бўлгандан сўнг аралаштирилиб тақсимчага тор усулида солиб берилади.
Гуруч 50, кишмиш 20, қора олхури 20, олма 35, шакар 5, сариёғ 15, сув 100, туз. Соф оғирлиги 230.
Буғда тайёрланган гўштли тухум оқи (5-сон парҳез дастурхони). Пиширилган мол гўшти гўшт қиймалагичдан ўтказилиб, тухум оқи, туз, сут билан кўпирарли даражада аралаштирилади, ёғланган қолипга солиниб буғ қозонида қуюқлашгунча пиширилади. Тарқатишда қолипдан бушатиб берилади.
Тухум (оқи) 3 дона, сут 30, сариёғ 3, пиширилган мол гўшти 50, туз 2. Соф оғирлиги 150. Буғда пиширилган балиқ эразиси (1, 2, 5-сон парҳез дастурхони). Оддий усулда балиқ котлет массаси тайёрланиб, хом тухум қўшиб яхшилаб аралаштирилади қийма учун сабзи майда тўғралиб, сариёғ қўшиб сувда юмшоқ ҳолгача пиширилади. Хом тухум, сутдан тайёрланган қуймоқ маҳсулоти ёғланган қолипга солиниб буғда пиширилиб, совитилиб майда чопилади тайёрланган сабзи, майда тўғралган кўкатлар аралаштирилади. Тайёр балиқ котлет «оби нон» шаклланган қийма солиб, четлари бирлаштирилади ва овал шакли берилади. Сўнг буғ қозони патнисига терилиб, буғда пиширилади. зразини бир оз сариёғ қўшилган оз сувда пишириб тайёрласа ҳам бўлади.
Тарқатишда балиқ зразисига гарнир сифатида гречиха бўтқаси ёки пиширилган макарон қўшилиб, Устига сариёғ сут сардаги қуйиб берилади. Буғда пиширилган балиқ суфлеси (1, 5-сон парҳез дастурхони). Балиқ соф филеси сариёғ қўшилган оз сувда пиширилиб, совитилиб майда тишли гўшт қиймалагичда 2 марта ўтказилади. Қиймага тухум сариғи, юмшатирилган сариёғ, қуюқроқ сут сардаги қўшиб яхшилаб аралаштирилади. Ёғланган қолипга солишдан аввал яхшилаб кўпиртирилган тухум оқи қўшилади ва юзи текисланган захоти сув буғ ҳаммомига қуйиб 20-30 дақиқа давомида пиширилади. Тарқатишда қолипдаги бўшатилиб, гарнир сифатида картошка пюреси, сутда пиширилган картошка ёки илашимли бўтқа қўшиб, устидан сариёғ қуйиб берилади.
Треска 127, сут 25, буғдой уни 5, cариёғ 3, туз 0,8, тухум 1,5 гарнир 150. соф оғирлиги 110/150/5 сут сардагида пиширилган криветка (2, 5- сон парҳез дастурхони). Криветка қайнаб турган. тузли сувга солиниб, қайнаш даражасига кўтарилиб, кўкат илдизлари солинган ҳолда 4-5 дақиқа қайнатилади ва ўз суюқлигида совитилади. Қисқичларидан ажратилиб, бўлакларга бўлинади. Тарқатишда тақсимчага криветка ёнига гарнир (донадор гуруч бўтқаси ёки картошка пюреси) қўйилиб, криветка устидан сут сардаги қуйиб берилади пиширилган мол гўштидан тайёрланган бефстроганов (5-сон парҳез дастурхони). Пай, пардалардан тозаланган мол гўшти пиширилиб, совитилади ва сомонча шаклида тўғралади. Идишга солиниб, нордонроқ қаймоқ сардаги, қиргичдан ўтказилган сабзи қўшиб 5-7 дақиқа қайнатилади. Тарқатишда сардаги билан тақсимчага қўйилиб, гарнир сифатида картошка пюреси, пиширилган вермишел қўшиб берилади.
Мол гўшти 164, сабзи 4, петрушка 3, пиёз 2, туз 1, гўшт вазни 75, сабзи 32, сардак 100. Соф оғирлиги195/150 буғда пиширилган мол гўшти котлети (1, 2, 5-сон парҳез дастурхони). Гўшт котлет қиймаси маҳсулотига юмшатилган сариёғ қўшиб аралаштирилади ва бўлакларга бўлиниб учи ўткирланган овал шакли берилади. Сўнг буғ қозон патнисига терилиб, буғда 15-20 дақиқа қайнатиб тайёр холга келтирилади. Котлетни яна оз сувда қайнатиб пиширса ҳам бўлади. Тарқатишда тақсимчага гарнир (картошка пюреси, илишимли бўтқа, сут сардагида пиширилган сабзавот) қўйилиб, ёнига буғда пиширилган 2 дона котлет қуйиб, бир четига сут ёки нордонроқ қаймоқ сардаги ёки устидан сариёғ қуйиб берилади.
Сузмали мол гўшти қийма сузмаси (1, 5-сон парҳез дастурхони). Лахм мол гўштини гўшт қиймалагичдан 2 марта ўтказилади. Сузма билан аралаштирилиб, яна бир марта гўшт қиймалагичдан ўтказилгандан сўнг юмшатилган сариёғ, хом тухум қўшиб яхшилаб аралаштирилиб, кўпирарли даражага келтирилади. Тайёр маҳсулот сувда ҳулланган қошиқлар ёрдамида 25 г. ҳисобида бўлакчаларга бўлиниб ёғланган буғ қозон патнисига терилиб, буғда пишириб тайёр холга келтирилади. Тарқатишда сабзавот пюрелари ёки оз сувда пиширилган сабзи гарнир сифатида берилиши мумкин. Қийма узмаси устидан сариёғ қуйиб берилади. 100 г мол гўшти суфлеси (21-сон парҳез дастурхони).
Пиширилган мол гўшти пайпардаларидан тозаланиб, гўшт қиймалагичдан икки марта ўтказилиб (майда кузлигидан) қолган жараённи худди балиқ суфлесига ўхшаш бажарилиб тайёр холга келтирилади. Агар 2, 5-сон парҳез дастурхони учун тайёрлаш лозим бўлса, қовуриш шкафида ёпиб тайёрлаш ҳам мумкин.

Назорат учун саволлар?
1.	Гўшт маҳсулотларидан қандай парҳез таомлар тайёрлаш мумкин?
2.	Парранда маҳсулотларидан қандай турдаги парҳез таомлар тайёрланади?
3.	Балиқ маҳсулотларидан парҳез таомлар тайёрласа бўладими?
4.	Жадвал тузинг: бунда вертикал бўйича Парҳез дастурхон сони қўйилсин; горизонтал бўйича қолган кўрсаткичлар (касаллик тури, таъсир кучи, рухсат этувчи ва рухсат этилмайдиган маҳсулотлар, маҳсулотга ишлов бериш усули)ни қуйинг.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
1.	Ken Albala, Editor. Food Cultures of the Word Encyclopedia. ISBN 978-0-313-37626-9 (hard copy: alk. paper) — ISBN 978-0-313-37627-6 (ebook). Americas. Copyright 2011.
2.	Каримов Ш. ва бошқалар. Соғлом овқатланиш - саломатлик мезони. Тошкент: 2015й. -388 б.
3.	Қурбонов Ш, Қурбонов А. Тўғри овқатланиш қоидалари. – Тошкент: Ўзбекистон миллий энцеклопедияси, 2014. – 229 б.
4.	Ганицкий И. Д. Диетические блюда. – М.: Экономика, 1995. –351с.
5.	Т.Худайшукуров, И.Шукуров. Оқилона овқатланиш асослари. Ўқув қўлланма. Самарқанд, “Зарафшон”, 2007 й. 170 б.
6.	Ратушний А. С., Литвинова Е. В., Иванникова Т. В. Изменения белков и других азотистых веществ при кулинарной обработке продуктов. – М.: Издательский центр Российского химико – технологического университета им. Д. И. Менделеева, 2000. – 104с.
7.	Максимова Е.В., Максимов С.А., Куракин М.С.Особенности физический развития школьников в зависимости от материальной обеспеченности их семей. Россия. Педиатр. Журнал 2009, №6, С.38-41
8.	Кучкарова Л.С., Алматов К.Т. Овқат ҳазм қилиш ва овқатланиш физиологиясидан амалий ва лаборатория машғулотлари // Т., ЎзМУ босмахонаси, 2010.- 91 б. 
9.	Рогов И. А., Забошта А. Г., Казюлин Г. П. Общая технология мясопродуктов. – М.: Колос, 2000. – 368с.
10.	Справочник руководителя предприятий общественного питания/ А. П. Антонова, Г. С. Фонарева, С. Л. Ахиба идр. – М.: Минторг РФ, 2000. –664
11.	Технология пишевых производств / Л. П. Ковальская, И. С. Шуб, Г.М. Мельникова и др; Под – ред. Л. П. Ковальской. – М.: Колос, 1999. – 752.
12.	Фурс И. Н. Технология производства продукции общественного питания / Учебное пособие. – Минск, ООО «Новое знание», 2002. – 545.
13.	 Химия пищи. Кн.1. Белки, структура, функции, роль в питании. / И. А. Рогов, П. В. Антипова, Н. И. Дунченко, Н. А. Жеребцов. –М.: Колос, 2000. – 384.
14.	 Худайшукуров Т., Мухаммадиев М., Каримов М. ва бошқалар. Озиқ-овқат кимёси: Ўқув қўлланма. – Самарқанд, СамДУ нашр – матбаа маркази, 2002. – 173.
15.	Қурбонов Ш.Қ. Овқатланиш маданияти. – Тошкент: Маънавият, 2005. – 209 б.

МУНДАРИЖА
	Кириш	3	
1.		1-мавзу. Ресторанларда парҳез овқатланишни ташкил этиш фанининг предмети, мақсади ва вазифалари. Буюк алломалар тўғри овқатланиш ва саломатлик ҳақида	4	
2.		2-Мавзу. Парҳез овқатланиш ва унинг инсон организми учун аҳамияти. Ресторанда парҳез овқатланишни ташкил этиш	11	
3.		3-мавзу. Ўзбекистонда етиштириладиган ҳамда истеъмол қилинадиган ва таомлар тайёрлашда фойдаланиладиган маҳсулотларнинг таркибий қисмлари	28	
4.		4-мавзу. Озиқ- овқат маҳсулотларини хавфсизлиги муаммолари	48	
5.		5-мавзу. Ресторанларда турли фаслларда тўғри овқатланишини ташкил этиш	63	
6.		6-мавзу. Хомиладор аёллар овқатланиши	81	
7.		7- мавзу. Болалар овқатланиши	87	
8.		8-мавзу. Болалар ва ўсмирлар овқатланишини ташкил этиш.	97	
9.		9-мавзу. Турли касб эгаларининг овқатланиши	108	
10.		10-мавзу. Спортчилар овқатланиши.	118	
11.		11-мавзу. Кекса ёшдагиларнинг парҳез овқатланиши.	128	
12.		12-мавзу. Биринчи парҳез столи.	139	
13.		13-мавзу. Иккинчи парҳез столи	148	
14.		14-мавзу. Учинчи парҳез столи.	156	
15.		15-мавзу. Туртинчи парҳез столи.	158	
16.		16-мавзу. Бешинчи парҳез столи.	160	
17.		17-мавзу. Олтинчи парҳез столи	172	
18.		18-мавзу. Еттинчи парҳез столи.	175	
19.		19-мавзу.Сакказинчи парҳез столи.	179	
20.		20-мавзу. Тўққизинчи парҳез столи.	181	
21.		21-мавзу.Ўнинчи парҳез столи.	200	
22.		22-мавзу. Сил касалликларида парҳез овқатланиши.	207	
23.		23-мавзу.Ўн учинчи ва ўн тўртинчи парҳез столи.	211	
24.		24-мавзу.Ўн бешинчи парҳез столи.	215	
25.		25- мавзу. Инсон танасининг мижоз турлари ва унга кўра овқатланиш	226	
26.		26-мавзу. Тайёрланадиган парҳез таомларнинг сифатига қўйиладиган талаблар. уларни сақлаш муддатлари	236	
27.		27-мавзу. Гўшт ва парранда ҳамда балиқ маҳсулотларидан парҳез таомлари тайёрлаш	238	
28.		Фойдаланилган адабиётлар рўйхати	246	
29.		Иловалар	247